Ыдыктыг Библия: 1 Хааннар
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-09-07T22:33:27.922587+00:00

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия

1. Ыдыктыг Библия

1. 1 Хааннар

1. Тайылбырлыг Словарь

2. Библейжи Эге Хемчеглер Таблицазы

3. Карталар

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия
тыва дылда

Бирги үндүрүлге

Саналдар чоргузар адрес: ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-163-7

© Институт перевода Библии, Москва, 2011

Эге сөс

Эргим номчукчулар! Силерниң мурнуңарда – Библия деп ыдыктыг номналдың тыва дылче бүрүн очулгазының баштайгы үндүрүлгези.

Библия деп чүл?

Библия болза янзы-бүрү шажын-чүдүлгелиг улустуң санап турары-биле, кижи төрелгетенниң төөгүзүнде эң өндүр улуг номнарның бирээзи. Библия – «номнар» дээн грек сөстен укталган, христиан чаңчылда (база чамдык кезектери-биле иудей болгаш мусульман чаңчылдарда) Ыдыктыг Бижилге деп хүлээп көрүп турар номнар чыындызы-дыр.

Библия ийи кол кезектен тургустунган:

1) Эрги Чагыг-керээ. Бо 39 номдан тургустунган чыынды Христостуң төрүттүнериниң оранчок мурнунда муң ажыг чыл дургузунда эрте-бурунгу еврей болгаш арамей дылдарга бижиттинген, ында Бурган биле еврей чоннуң аразында харылзааже кичээнгейни мөөңнээн. Бо чыындыже еврей чоннуң төөгүзү, израиль ниитилелдиң шажын-чүдүлге хоойлулары болгаш дүрүмнери, Бурганны алдаржыткан кайгамчык уран-чечен шүлүктер болгаш ырлар, мөргүлдер, ханы философчу боданыышкыннар, келир үе дугайында өттүр билген медеглелдер дээш өске-даа хөй чүүлдер кирип турар.

Баштайгы беш номну Моисейниң Беш ному азы Моисейниң Хоойлузу деп адаар. Еврейлерниң бурунгу төөгүзүнге Моисей деп кижиниң Бурган биле Ооң чонунуң аразынга дугуруштурукчу бооп күүсеткени онза чугула ролюн ынчаар демдеглээни ол. Оон аңгыда Эрги Чагыг-керээже Дээрги-Чаяакчының израильчилерге эжелеп алгаш, ээлеп чурттаар кылдыр бергени черге оларның амыдыралының дугайында база израиль чоннуң баштыңчылар, хааннарының чедиишкиннери болгаш буураашкыннарының дугайында бижээн номнар кирген. Ооң соонда Бурганны алдаржыдарынга база кижилерни мерген угаанныг боорунга өөредип турар бөлүк поэтиктиг номнар кирген. Эрги Чагыг-керээ Улуг болгаш Бичии Медээчилерниң (Дээрги-Чаяакчының сөзүн чонга медээлеп, ону Аңаа шынчы чоруун үревес кылдыр кыйгырар салымныг улустуң) номнары-биле дооступ турар.

2) Чаа Чагыг-керээ. Бо 27 номдан тургустунган чыынды Иисус Христостуң төрүттүнгениниң соонда, бистиң эраның 1-ги вегинде бурунгу грек дылга бижиттинген. Чаа Чагыг-керээниң кол өзээ – Иисус Христостуң, делегейниң Камгалакчызының амыдыралы, өөредии, өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында төөгүп турар дөрт Буянныг Медээ болур. Оон «Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы» деп номда Иисус дээрже көдүрлүп үне берген соонда, христиан ниитилелдиң баштайгы чылдарының дугайында база Ооң өөреникчилериниң Буянныг Медээни Рим империязынга канчаар нептередип эгелээниниң дугайында чугаалап турар. Оон аңгыда Чаа Чагыг-керээже Христостуң өөреникчилериниң христиан ниитилелдер болгаш хуу кижилерге оларның бүзүрелин деткиири-биле база Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг амыдырал дугайында сургаал кылыры-биле бижээн чагаалары кирген. Чаа Чагыг-керээниң сөөлгү ному – Иоаннга Бургандан Ажыдыышкын, ында символиктиг дыл ажыглап, Бурганның ам Аңаа удур туржуп турар күштерни долузу-биле тиилээрин илереткен.

Библияның тыва дылче очулгазы

Бо ыдыктыг ном бижиттинип тургустунганындан бээр, ону делегейниң дыка хөй дылдарынче очулдурган. Амгы делегейде чеди муңдан бичии-ле эвээш дылдар бар. Библияны бүрүнү-биле барык дөрт чүс бежен дылче, а ооң аңгы кезектерин ийи муң хире дылче очулдурган.

Бо номну Библия очулгазының институдунуң (БОИ) бөлүк ажылдакчыларыочулдуруп, редакторлаан. Бөлүк профессионал тыва чогаалчылардан болгаш очулга база библеистика эртемнериниң российжи болгаш даштыкы тускай эртемниглеринден тургустунган. Сөзүглел утка-шынар болгаш хевир талазы-биле хөй чадалыг шыңгыы хыналданы эрткен. Очулга бөлүүнүң кол сорулгазы болза еврей, арамей болгаш грек үндезин сөзүглелдерниң утказын шын дамчыдарытурган.Сөзүглелдиң чамдык черлериниң утказын шын билип аары дыка берге, чүге дээрге чамдык бурунгу сөстерниң утказы хөй үе эрткеш, уттундура берген азы Библияның амгы үедеги шинчилекчилериниң эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң төөгүлүг болгаш культурлуг байдалын ылаптыг билиринге хамаарыштыр четпес чүүлдер бар бооп турар. Очулга бөлүү кол сорулганы боттандырары-биле янзы-бүрү арга-дузаны, ооң иштинде Библияның шаандагы болгаш амгы үедеги өске очулгалары-биле шүүштүрүлгелерни ажыглаан. Эң баштайгы утканы шын дамчыдарындан аңгыда, бис ол утканы амгы үедеги, улуска билдингир, аянныг-чараш чечен чогаал дылы-биле илередирин кызыткан бис. Ындыг-даа болза, бис очулгага номчукчуларның чамдыызынга эргижирээн ышкаш сагындырып болур сөстерни чамдыкта арттырар ужурга таварышкан бис, чүге дээрге ол сөстерниң амгы хевири чок болуп турар, оон аңгыда үе эртерге, ол сөстер катап база чоннуң ажыглап турары дириг тыва дылче эглип кирип шыдаар дээрзинге идегээн бис.

Бо Номнуң тыва дылче очулгазы 1990 чылдан эгелээш, барык чээрби чыл үргүлчүлеп келген. Ажыл чоруп турда, БОИ дараазында аңгы номнар болгаш Библиядан үзүндүлерниң шенелде үндүрүлгелерин кылган: Марктан Буянныг Медээ (1996 ч.), Лукадан Буянныг Медээ болгаш Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы (1997 ч.), Иисустуң амыдыралы (Дөрт Буянныг Медээден үзүндүлер) (1997 ч.), Чаа Дугуржулга-чагыг (2001 ч.), Бичии уругларга Библия (2001 ч.), Эрте-бурунгу Израильден дөрт ном (2003 ч.), Моисейниң хоойлузу – Ыдыктыг ырлар – Угаадыглыг чугаалар (2005 ч.). Бүрүн Библияның очулгазынче киирер бетинде, үстүнде адаттынган шенелде үндүрүлгелерни шуптузун эде көрген. Очулга бөлүү ол үндүрүлгелерде эскертинген частырыгларны, кагдынган черлерни эткен. Оон аңгыда номчукчуларның саналдарын айтырганывыс түңнелинде, очулганың билдингир, ылаптыг болгаш аяннашкак боорун чедип аары-биле, чамдык терминнерни өскерткен бис. Чижээлээрге, шенелде үндүрүлгелерде «Дугуржулгачагыг» деп сөс бо үндүрүлгеде «Чагыг-керээ» деп, «белдир-крес» деп сөс «белдир-ыяш» деп, а «шүүгү» деп эргижирээн сөс «шииткел, шииткел чери» деп өскертинген.

Сөзүглелди эгелер болгаш шүлүктерге чарган хуваалда колдуунда Библияның орус Синодалдыг очулгазында чаңчыккан хуваалданы эдерип турар. Ынчалза-даа чамдык таварылгаларда болуушкуннарның утказын азы дес-дараалашкаан тыва дылга чүгле домактарның чурумун эде тургускаш, тода билип ап болур, ынчангаш ийи азы үш шүлүктүң дугаарлаашкынын каттыштырып каан болур (чижээ, Э. д. 2:2-3). Ол ышкаш Чаа Чагыг-керээниң Синодалдыг очулгазында чамдыкта тыва очулганың үндезини болган бижимелдерден орай тывылган грек дылда бижимелдерден алган шүлүктер база таваржып турар. Кажан ындыг шүлүктерни тыва очулгаже киирбейн, немелде тайылбырже киирген таварылгада, ийи азы үш шүлүктү база каттыштырып турар (чижээ, Лк. 9:55-56).

Хуу аттар болгаш чер аттарының хевирин орус Синодалдыг очулгага черле чоок кылдыр арттырарын кызыткан бис, чүге дээрге ол аттарның элээн хөйү тыва номчукчуга орус культура болгаш чечен чогаалбиле харылзаа дамчыштыр билдингир. Ындыг-даа болза, дараазында таварылгаларда аттың хевирин өскертири чугула деп санаан бис:

– аттың орус хевири ону адаарын бергедедип турар таварылгада (чижээ, Феглафелласар);

– орус очулганың бодунда чөрүшкектер барда, өскээр чугаалаарга, чаңгыс-ла ол еврей аттың элээн каш орус хевири таварышканда (чижээ, орус очулгада чаңгыс-ла ол кижиниң адын бир номда «Нимрод» деп, а өске номда «Немврод» деп бижээн);

– ол аттың орус хевири тыва номчукчуну еврей сөзүглелде чок бодалче сагыш алындырып турар болза (чижээ, Нойнуң биче оглу Хам хамнарга кандыг-даа хамаарылга чок).

Ындыг таварылгаларда аттың тыва хевирин еврей азы грек үндезин сөзүглелде хевири-биле чоокшулаштырып, аргалыг-ла болза, Библияның Синодалдыг очулгазынга чаңчыга берген номчукчуга ол ат таныттынгыр боор кылдыр арттырарын кызыткан бис. Ынчангаш «Хам» деп ат «Хаам», «Немврод» – «Нимрод», «Феглафелласар» – «Тиглат-Пилесер» апарган.

Орус Синодалдыг очулгада төнчүзүнде чымчак демдек салган хуу аттарныэрте-бурунгу еврей-даа, тывадаа дылдарда чымчадыр адавайн турарын барымдаалааш, элээн хөйындыг таварылгаларда аттарнычымчак демдек ажыглавайн бижээн бис. Чижээлээрге, Иезекииль эвес, а Иезекиил, Руфь эвес, а Руфдеп бижиттинген.

Дузалал аргалар

Очулга бөлүү бо үндүрүлгеде чамдык дузалал аргаларны немей ажыглаан. Ол немелделер Библияның үндезин сөзүглелиниң кезээ эвес, оларныбо бурунгу, чамдык черлеринде нарын Бижилгени билип аарынга дузаламчы кылдыр киирген. Ном бүрүзүнүң эгезинде турар киирилде номнуң кол темаларын тодарадып, ооң автору болгаш бижиттинген үезиниң дугайында допчузу-биле чугаалап турар. Сөзүглелди үзүндүлерниң утказын азы темазын айтып турар иштики эгелер дузазы-биле аңгылаан. Кол ужур-утказы өске номда база таваржып турар үзүндүлер мурнунда (чижээ, Буянныг Медээлерде азы Хаанныг чагыргалар болгаш Чылдар демдеглелдеринде) иштики эгелер аттарының адаанда скобкаларда айтыгларны немээн бис. Оон ыңай дараазында дузалал аргалар бар:

– Чергелешкек черлерже айтыглар

Арыннар кыдыгларында чергелешкек черлерже айтыглар Библияда ол-ла тема дугайында чугаалап, чаңгыс-ла ол сөс-домакты ажыглап турар, чок-ла болза демги черден цитата азы аллюзия болур өске черлерже айтып турар.

Иисус Христос болгаш Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери Эрги Чагыг-керээниң шүлүктеринден цитаталарны болганчок-ла ажыглаар турганнар. Бо очулгада Эрги Чагыг-керээден цитаталарны курсив-биле демдеглээн болгаш арынның кыдыында Эрги Чагыг-керээниң сөзүглелинче айтыгныкылган. Чижээлээрге, Матфейниң бижээни Буянныг Медээниң 1:23-кү шүлүүнде Исайя медээчиниң номунуң 7:14-кү шүлүү таваржып турар. Номчукчу дараазында чүүлдү билип аар болза эки: Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери колдуунда Эрги Чагыг-керээниң үндезин еврей сөзүглелин эвес, а ооң «Септуагинта» деп грек очулгазындан цитаталаар турганнар. Ынчангаш Чаа Чагыг-керээде чамдык цитаталар Эрги Чагыг-керээниң тыва дылче очулгазын үндезилеп кылган еврей сөзүглелден утка талазы-биле ылгалдыг. Курсивтээн кезектер хөй санныг айтыгларже эвес, а чүгле Эрги Чагыг-керээден дорт цитаталарже айтып турар. Бо эге сөстүң соонда Эрги болгаш Чаа Чагыг-керээлерниң бүгү номнарының аттарын хурааңгайлап бижээн даңзы кирген. Ол даңзы номчукчуга чергелешкек черлерже айтыглар болгаш Эрги Чагыг-керээден алган цитаталарны көргүскен айтылгаларны ажыглаарынга дузалаар.

– Немелде тайылбырлар (сноскалар)

Сөзүглелде сылдысчыгаш (*) таваржыр болза, арынның адаанда ол шүлүктүң утказынга хамаарышкан немелде тайылбыр барын көргүскени ол.Чамдык немелде тайылбырлар билдинмес аттарны, сөстерни база библейжи үелерниң культуразының онзагайларын тайылбырлап турар. Чамдыктары ук шүлүктүң болгу дег өске билиишкинин көргүзүп турар, а өскелери эрте-бурунгу бижимелдерде ылгалдыг номчуттунар черлерже айтып турар (эрте-бурунгу бижикчилер Библияны чара бижип тура, чамдыкта частырыглар кылып турган, ынчангаш очулга бөлүүнүң сорулгазы болза номнуң авторунуң бижээни эң бүзүрелдиг болгу дег хевирни сөзүглелче киирери болур).

– Словарь

Чамдык чугула, үргүлчү таваржыр сөстер база чаа чогааткан сөстер болгаш сөс каттыжыышкыннарының утказын номнуң соонда киирген словарьда тайылбырлап турар. Сөзүглелде ол сөстер одуруг кырында бичежек точка-биле демдеглеттинген (чижээ, ·Аллилуйя).

– Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Таблицаже Чоокку Чөөн чүкке ажыглап турган деңзи хемчээлин, узуну болгаш ишкириниң эге хемчеглерин база оларның амгы үедеги дең үнелерин киирген. Сөзүглелде ол эрте-бурунгу эге хемчеглерни бичежек төгерик-биле демдеглээн (чижээ, °эфа).

– Карталар

Номнуң сөөлүнде библейжи үелерде Чоокку Чөөн чүктү тодарадып чураан карталар бар.

Түңнел

Библия болза делегейниң чечен чогаалының классиказы, ооң овур-хевирлери российжи болгаш европейжи уран чогаадылганың янзы-бүрү адырларында чугула черни ээлеп турар. Ынчаарга ол чүгле төөгү талазы-биле үнелиг документ боорундан аңгыда, ыдык-бедик ужур-уткалыг, чүге дээрге Библияда Дээрги-Чаяакчының кижи төрелгетен-биле харылзаазын, Бурганның улуска Бодун база Бодунуң күзелсоруун ажытканын бижээн болгай. Библияда биске Иисус Христостуң амыдыралы болгаш өөредииниң дугайында херечилээшкин илереттинген. Ыдыктыг Бижилгениң алыс ужуру ону чүгле төөгү тураскаалы кылдыр номчуур азы чогаал шынары дээш мактаар улуска эвес, а Чаяакчының бүгү улуска чүнү чугаалаксаанын билип аар күзел-биле номчуп турар улуска ажыттынар. Бо очулга тыва чонга Бурганның үнүн, Буянныг Медээниң четче-долузун дыңнадыр боор деп база Аңаа бүзүреп, ол медээ ёзугаар чурттаарынга дузалаар боор деп идегеп, ол дээш чүрээвис ханызындан мөргүп турар бис.

Библия очулгазының институду (БОИ) бо ыдыктыг Номнуң бүгү очулдурукчуларынга база редакторларынга улуу-биле өөрүп четтиргенин илередип тур. Институт ол ышкаш бо очулганы үндүреринге янзы-бүрү талазындан дуза каткан бүгү-ле кижилерге өөрүп четтирип тур.

Библия очулгазының институдунуң ажылдакчылары

1 Хааннар

1 Хааннар

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

Хаанныг чагырга үези

Бирги ном

Киирилде

Еврей чаңчылда бо ном «Самуилдиң бирги ному» деп аттыг. Чүге дээрге номнуң эгезинде Самуилдиң төрүттүнгениниң болгаш израиль чоннуң төөгүзүнге ооң киржилгезиниң дугайында чугаалап турар. Ол Бурганның медээчизи болгаш Израильдиң сөөлгү баштыңчызы турган. Ынчалза-даа тоожуушкуннуң дөзүнде Самуил эвес, а Израильдиң баштайгы хааннары туруп турар.

Номнуң баштайгы эгелеринде (1–7) Самуилдиң амыдыралын, израиль чонну шажын болгаш политика талазы-биле ооң удуртуп турганының дугайында тоожуп турар. Оон аңгыда мында ыдыктыг аптараның дугайында база Бурганның бараалгакчызы Илийни болгаш ооң бачыттыг оолдарын Бурганның шииткениниң дугайында чугаалап турар.

Дараазында эгелерде (8–15) Израильге хаанныг чагырганы доктаатканының болгаш удурланыкчы чоннар-биле чорудуп турган дайыннар дугайында бижээн. Израильдиң бирги хааны Саул дайзыннарга удур дайын чорударда, Бурганның сөзүн тооваан. Бурганның ат-алдарын хүндүлеп көрбээни дээш ону хаан кылдыр арттырарындан Бурган ойталаан.

Саулдуң дүшкени-биле чергелештир кичээнгейниң төвүнге Давид деп аттыг оол көстүп кээр. Ооң дайынчы чедиишкиннери Саул-биле чөрүлдээге чедирип кээр (16–30). Давидтиң чедиишкиннери дээрге ооң бодунуң күжениишкиннери эвес, а аңаа Бурганның бүгү талазы-биле дузалажып турганының херечизи болган. Ном Саулдуң болгаш ооң оолдарының дайын үезинде өлүрткени-биле төнер (31-ги эге).

1

Аннаның мөргээни болгаш Самуилдиң төрүттүнгени

1^1Эфрем дагларында Цуфтуң төрел бөлүүнге хамааржыр Раматаим хоорайга Элкана деп кижи чурттап чораан. (Элкананың адазы – Иерохам, Иерохамның адазы – Элиуй, Элиуйнуң адазы – Тоху, Тохунуң адазы – Цуф турган чүве-дир.) Элкана эфрат кижи турган[*]. 2Ол ийи кадайлыг турган: бирээзиниң ады Анна, өскезиниң – Феннана. Феннанада уруг-дарыг бар, а Аннаның ажы-төлү чок чүве-дир.

3Чылдың-на Элкана бодунуң чурттап турган хоорайындан Силом хоорайже барып, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчыга мөгейип, Аңаа өргүл салып турган чүве-дир+. (Силомда Дээрги-Чаяакчының бараалгакчылары – Илийниң ийи оглу Офни биле Финеес чурттап турган.) 4Элкана өргүл кылып келген үезинде, кадайы Феннанага болгаш ооң бүгү оглу-кызынга өргүлге салган эъттен үлүг бээр турган+. 5А Аннага ийи дакпыр үлүгнү[*] берип турган, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы ону ажы-төлдүг болурундан кызагдаан-даа болза, Анна ашааның ынак кадайы турган. 6Феннана Анна-биле адааннажып, «Дээрги-Чаяакчы сени ажы-төлдүг болуруңдан кызагдаан» деп чугаазы-биле дыка-ла хомудадып турган. 7Дээрги-Чаяакчының өргээзинге баарга, чылдың-на ындыг турган: Феннана ону хомудадыр, а Анна ыглап-сыктаар, аъш-чем-даа чивестээр. 8Ындыг өйде ашаа Элкана аңаа: «Анна, чүге аъш-чем чивейн, ыглап-сыктап тур сен? Чүге сеткилиң хомудап ыглап тур сен? Мен сээң он-даа оглуңдан дээре эвес-тир мен бе?+» – дээр турган.

9Бир катап Силомга өг-бүлези дойлаан соонда+, Анна туруп келген. Ол өйде Бурганның бараалгакчызы Илий Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирер эжик аксында турар сандайга олурган чүве-дир. 10Анна ынчан муңчулуп-муңгарааш, Дээрги-Чаяакчыга мөргүп, ыглап-сыктап турган. 11Ол Аңаа тейлеп: «Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы! Бир эвес Сен чаржынчыг чалчаң менче ээ көрнүп кээр болзуңза, мени утпайн, меңээ эр хиндиктиг төлден хайырлаар болзуңза, ону мен Дээрги-Чаяакчыга бүгү назынында бериптер мен, ооң бажының дүгүнге бистиг чүве дегбес[*]» – деп даңгырак берген+. 12Анна Дээрги-Чаяакчыга үр мөргүп-чаннып келгениниң дургузунда Илий ооң аксынче көрүп турган. 13Анна чүрээнде мөргүп турда, ооң үнү дыңналбайн, чүгле аксы шимчеп турган, ынчангаш Илий ону эзирик кижи деп бодаан чүве-дир.

14Илий аңаа: «Чежеге дээр эзирип кээр сен? Сергеп ал» – дээн.

15Анна мынча деп харыылаан: «Чок, дээргим! Мен дээрге сеткил-сагыжымда кажыыдалдыг херээжен кижи-дир мен. Арага-даа, өске эзиртир суксун-даа ишпээн мен. Харын Дээрги-Чаяакчыга сеткил-сагыжымны тө каап берип тур мен. 16Чалчаңар мени үен-даян кижи деп бодаваңар. Мен чүгле ханы хомудалымдан болгаш муңгаралымдан ындыг үр мөргүп турдум».

17Илий Аннага: «Амыр-тайбың чорувут. Израильдиң Бурганы сээң дилээңни хандырзын» – дээн.

18Анна: «Чалчаңар менче ээ көрнүрүңерни моон-даа соңгаар дилеп тур мен!+» – дээш, бодунуң оруу-биле чорупкан. Оон ол чазыга бергеш, аштанып-чемненип алган. 19Эртенинде тургаш, Дээрги-Чаяакчыга мөгейип кааш, Рамада[*] бажыңынче ээп чанып келгеннер.

Дээрги-Чаяакчы Аннаны утпаан. Элкана кадайы Анна-биле кады удуп, холбашкан соонда, 20үези кээрге, Анна саатталы бергеш, оол уруг божуп алган. «Ону Дээрги-Чаяакчыдан дилеп алган мен» дээш, оглун Самуил деп адап алган[*].

21Элкана өг-бүлези-биле кады Дээрги-Чаяакчыга ол чылдың өргүлүн кылыр дээш база даңгыраан күүседир дээш чорупкан. 22Анна олар-биле кады чорбайн, ашаанга мынча дээн: «Оглум эмигден үнерге, ону Дээрги-Чаяакчының мурнунга эккелгеш, Аңаа хүлээдип бээр мен. Ынчан оглум аңаа кезээ мөңгеде артып каар». 23Ашаа Элкана аңаа: «Сээңии-биле болзун, оглуң эмигден үнгүже, бажыңга артып кал. Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн боттандырар болзун»[*] – дээн. Анна оглун өскүжеге чедир эмзирер дээш артып калган.

24Оглу эмигден үнген соонда, Анна үш харлыг бугажык[*], бир эфа далган, бир көгээржик арага ап алгаш, Силомда Дээрги-Чаяакчының өргээзинге оглун эккелген. Оглу ынчан ам-даа чаш турган. 25Элкана биле Анна бугажыкты өргүл кылдыр салгаш, бичии оолду Илийге эккелген. 26Анна: «Дээргим! Адыңар-биле даңгыраглап тур мен: шагда-ла, силер көрүп туруңарда, маңаа туруп алгаш, Дээрги-Чаяакчыга мөргүп турган херээжен мен-дир мен ийин, дээргим. 27Бо төлүмнү дээш мөргүп дилеп турган мен. Дээрги-Чаяакчы мээң дилээмни хандырып бергени ол-дур. 28Ам мен ону Дээрги-Чаяакчыга тураскаадырым ол-дур. Дээрги-Чаяакчыга ол бүгү назынында бараан болзун» – дээн. Ынчан олар аңаа Дээрги-Чаяакчыга мөгейип каан.

2

Аннаның мактал ырызы

2^1Анна мөргүвүшаан+:

«Дээрги-Чаяакчының ачызында чүрээм өөрүп тур,

Ооң ачызында бажым көдүрлү берди.

Мен ам дайзыннарым мурнунга мактанып болур мен+,

Сээң хайырлааның камгалалга өөрүп тур мен!

2Дээрги-Чаяакчы дег ыдыктыг кым-даа чок+,

Сенден өске Бурган чок,

Бурганывыс дег өске Хая чок+.

3Улуургак сөстер көвүдетпеңер!

Аксыңардан бардам сөстер үндүрбеңер!

Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы – бүгү чүвени билир Бурган,

Ол кижиниң ажыл-херээн сайгарып турар болгай.

4Күштүглерниң чалары сыйлыгылап каар+,
а кошкактарның күжү немежир.

5Тодуг-догаа чораан улус ам хырны дээш ажылдаар,
а аш чораан улус ам аштавас апаар;
үре-төл чок чораан херээжен чеди катап божуур+,
а хөй уругларлыг херээжен куруг артар+.

6Дээрги-Чаяакчы өлүрүп-даа, диргизип-даа болур,
алдыы оранче киирип-даа, оон уштуп-даа болур+.

7Дээрги-Чаяакчы улусту ядарадып-даа, байыдып-даа,
куду базып-даа, өрү депшидип-даа болур+;
8доозундан ядыы кижини көдүрүп+,
түреңги кижини боктан уштуп,
ызыгууртаннар-биле кожа олуртуп,
дүжүлгениң алдарын өнчү кылдыр аңаа берип шыдаар+.

Дээрги-Чаяакчы өртемчейниң таваан салгаш,
аңаа чер-делегейни үндезилээн болгай+.

9Аңаа бердинген улусту Дээрги-Чаяакчы
кээп дүжеринден камгалап-кадагалап турар+,
а бузуттуглар караңгыда чиде бээрлер+.

Кижи бодунуң күжү-биле чүнү-даа чедип албас болгай.

10Дээрги-Чаяакчы Боду-биле сөс карышкан улусту узуткап кааптар,
оларже дээрден диңмирээн килеңин ыдар+.

Дээрги-Чаяакчы чер-делегейни ужу-кыдыынга чедир шын шиидер+,

Бодунуң шилип алган хаанынга күчү-күштү бээр,
ооң эрге-күжүн көдүрер» – деп чугаалаан.

11Элкана Рамаже чана берген, а бичии оглун Илий бараалгакчының чанынга Дээрги-Чаяакчыга бараан болдурары-биле арттырып каан.

Илийниң оолдары

12Илийниң оолдары дүржок улус турган+. Олар Дээрги-Чаяакчыны билбес турганнар. 13Бурганның бараалгакчыларының чонга хамаарыштыр чуруму мындыг турган: кажан өргүлге мал эккээрге, ооң эъдин хайындырып турар үеде, Бурганның бараалгакчызының чалчазы үш адыр серээ тудуп алган чедип кээр. 14Ол серээни пашче азы сакпыңче суккаш, аңаа чүү ылдыртынып кээр болдур, бараалгакчыга ап бээр турган. Силомга кээп турган бүгү израиль чон-биле олар ынчалдыр кылып турганнар. 15А Илийниң оолдарының чалчазы өргүлдүң чаан өрттедириниң мурнунда-ла өргүл салыкчызынга келгеш: «Бурганның бараалгакчызы сээң хайындырган эъдиңни албас-тыр, аңаа шиштеп чиир кылдыр чиг эъттен бер» – дээр турган. 16Бир эвес кандыг-бир кижи аңаа: «Баштай чагны чурум ёзугаар өрттедипсин+, ооң соонда эъттиң кандыызын күзээр сен, ону ап алгай сен аан» – дээн болза, ол: «Чок, ам бо дораан эккел. Бербес болзуңза, күш-биле хунаап аар мен» – дээр турган. 17Дээрги-Чаяакчының мурнунга ол аныяктарның бачыды дыка улуг болган. Чүге дээрге олар Дээрги-Чаяакчыга салган өргүлдү хүндүлеп көрбээннер[*]

18А ам-даа бичии турган Самуил лён эфод[*] кедип алгаш, Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп турган. 19Авазы аңаа бичии шыва тоннар даарап алгаш, чылдың-на чогуур үезинде ачазы-биле кады өргүл кылып келгенде, оглунга хепти эккеп берип турган чүве-дир. 20Илий Элкана биле ооң кадайын алгап-йөрээп: «Дээрги-Чаяакчыдан дилеп алгаш, Аңаа хүлээдип берипкениң оглуңнуң орнунга Ол сээң бо кадайыңга сеңээ ажы-төл божуп бээрин хайырлаар болзун!» – дээн. Ооң соонда олар чана берген. 21Дээрги-Чаяакчы Аннаже ээ көрүнген болгаш, ол ооң соонда үш оолду база ийи кысты божаан. А бичии Самуил Дээрги-Чаяакчының хайгааралының адаанда өзүп орган+.

22Илий назыдап кырып калган. Ол оолдарының израиль чонну канчаар аажылап турарын, оларның Ужуражылга майгынының кирер эжииниң аксында ажылдап турар херээженнер-биле+ холбажып турарын дыңнап турган. 23Илий оолдарынга: «Силер чүге бак үүлгедиглер кылып турар силер? Мен бүгү чондан силерниң дугайыңарда багай чүве дыңнап тур мен. 24Соксаңар, оолдарым, мен эки эвес медээлер дыңнап тур мен. Силер Дээрги-Чаяакчының чонун будап турар-дыр силер. 25Бир эвес бир кижи өске кижиге удур бачыт кылган болза, ол кижи дээш Бурганга мөргүп болур. А бир эвес бир кижи Дээрги-Чаяакчыга удур бачыт үүлгеткен болза, ол кижиге болчуп, кым мөргүп шыдаарыл?» – деп чугаалап турган. Ынчалза-даа оолдары ачазын дыңнавайн турганнар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы оларны узуткап кааптар деп шиитпирлеп алган чүве-дир+. 26А Самуил улам-на өзүп орган болгаш, Дээрги-Чаяакчының база чоннуң сеткилинге кирери дам барып турган+.

Илийниң салгалдарынга шииткелди чарлааны

27Илийге Бурганның бир кижизи чедип келгеш+, аңаа мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчының сөзү бо-дур: „Мен сээң төрел бөлүүңге олар Египетке, фараоннуң чуртунга чурттап чорда, Мени билир кылып кагбаан ийик мен бе?+
28Сээң төрел бөлүүңнү израиль чоннуң бүгү аймактарының аразындан Бодумга бараалгакчылар кылдыр шилип алган мен+. Мен силерни Мээң өргүл салыр бедигээжимче үнер, Мээң мурнумга айдызаар, эфод хепти* кедер кылдыр шилип алган мен. Мен израильчилерниң бүгү өргүлдерин Меңээ салырын сээң төрел бөлүүңге дагзып каан мен. 29А силер чүге Мээң оран-савамга эккээрин дужааган янзы-бүрү өргүлдеримни таптап турар силер? Чүге сен оолдарыңны Менден артык хүндүлеп турар сен? Чүге Мээң израиль чонумнуң эккелген эң-не дээре дээн өргүлдерин сыырып, шартайтыр семирип турар силер?“ 30Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы мынча дээн: „Сээң салгалың болгаш сээң төрел бөлүүң кезээ мөңгеде Меңээ бараан болурун аазап чораан болгай мен+. Ындыг-даа болза, моон соңгаар ындыг болбас. Мени алдаржыдып чоруур улусту алдаржыдар мен+, а Мээң ат-алдарымны базар улус куду көрдүртүр!+
31Көөр-даа сен, сени болгаш сээң төрел бөлүүңнүң кижилерин күш чок кылып каарым үе кээр+. Сээң салгалың аразындан кырыырынга чедир кым-даа чурттавас. 32Мээң оран-савамга кайы хире түрегдээрлерин көөр сен. Израиль чонга шупту чүве аайлажыр-даа болза, сээң салгалың аразындан кырыырынга чедир кым-даа, кажан-даа чурттавас. 33Ынчалза-даа Мен өргүл бедигээжинден сээң улузуңнуң шуптузун узуткавас мен. Ол бүгүнү көргеш, сээң карактарың оду өжүп, сагыш-сеткилиң хилинчектени бээр; сээң бүгү салгалың ортумак назынында-ла өлгүлеп каар. 34Сеңээ бадыткал демдээ бо-дур: ийи оглуң – Офни биле Финеес – чаңгыс хүнде өлүрлер+.

35Бодумга бердинген бараалгакчыдан томуйлап аар мен+. Ол Мээң сагыш-сеткилимни билир болгаш, бүгү чүвени Мээң күзелим-биле кылыр. Ооң салгалын быжыг кылып каар мен. Ол бараалгакчым бүгү назынында Мээң шилип алыр кижимге бараан болур. 36Сээң салгалыңдан дириг артканнар шуптузу чаңгыс көпеек база кескинди хлеб дээш аңаа сөгүрүп: ‘Дайнам хлеб тып чиири-биле Бурганның бараалгакчызының дузалакчызы болуп ажылдаарын чөпшээреп көрүңер’ – деп чаннып кээрлер“».

3

Дээрги-Чаяакчының Самуилди кыйгырганы

3^1Бичии Самуил Илийниң чанынга тургаш, Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп турган. Ол хүннерде Дээрги-Чаяакчының чоруткан ажыдыышкыннары ховар болуп, Ооң сөзү хаая дыңналып турган+. 2Бир катап Илий бодунуң орунунга чыткан. Ооң карактары четпестеп, көөрү багай апарган турган. 3Бурганның чырыткызы ам-даа өшпээн турда[*], Самуил Дээрги-Чаяакчының өргээзинге удуп чыткан. Ында Бурганның ыдыктыг аптаразы бар чүве-дир.

4Дээрги-Чаяакчы Самуилди кыйгырыпкан. Оол: «Дыңнап тур мен!» – деп харыылаан. 5Самуил Илийге маңнап чеде бергеш: «Мында мен. Силер кыйгырарыңарга, чедип келдим бо» – деп чугаалаан. Илий аңаа: «Мен сени кыйгырбадым. Дедир баргаш, удуп чыдып ал» – дээрге, ол барып чыдып алган.

6Дээрги-Чаяакчы база катап Самуилди кый дээн. Самуил тургаш, катап-ла Илийге чедип келгеш: «Мында мен. Силер кыйгырарыңарга, чедип келдим бо» – дээн. А Илий: «Сени кыйгырбадым, оглум. Барып удуп чыдып ал» – деп харыылаан. 7(Ол үеге чедир Самуил Дээрги-Чаяакчының үнүн билбес, аңаа Дээрги-Чаяакчының сөзү ам-даа ажыттынмаан турган чүве-дир.)

8Дээрги-Чаяакчы Самуилди үш дугаар кыйгырган. Самуил тургаш, Илийге чедип келгеш: «Мында мен. Силер кыйгырарыңарга, чедип келдим бо» – дээн. Ынчан Илий оолду Дээрги-Чаяакчы кыйгырып турар-дыр деп билип каан. 9Илий Самуилге: «Дедир чоруткаш, барып удуп чыдып ал. Кыйгырган үн дыңнап кагзыңза: „Чугаалап көрем, Дээрги-Чаяакчы, Сээң чалчаң дыңнап тур“ – деп харыылаар сен» – деп чагып каан. Самуил катап барып чыдып алган.

10Дээрги-Чаяакчы чедип келгеш: «Самуил, Самуил!» – деп, ооң мурнунда дег, кыйгыра берген. Ынчан Самуил: «Чугаалап көрем, Дээрги-Чаяакчы, Сээң чалчаң дыңнап тур» – деп харыылаан. 11Дээрги-Чаяакчы Самуилге мынча дээн: «Мен Израильге бир херекти чогудар деп бардым. Ону дыңнаан бүгү кижилерниң кулактары безин түүгейни бээр+. 12Ол хүн Илийге база ооң салгалынга удур чугаалап турганым бүгү чүүлүмнү күүседир мен. Мен ол бүгүнү дөгерезин күүседир мен. 13Оолдарының каргышка төлептиг кылдыр боттарын алдынып турарын[*] билгеш-даа, оларны чагырып соксатпаан кижи. Ол дээш, ооң салгалын кезедиримниң дугайын Илийге чугаалаан мен. 14Ынчангаш Илийниң салгалынга даңгыраглап тур мен: оларны кандыг-даа өргүлдер буруузундан арыглап шыдавас».

15Самуил удуп хонгаш, эртенинде Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң эжиин ажыдыпкан. Самуил ол көстүүшкүннүң дугайында Илийге чугаалаарындан коргуп турган. 16Илий: «Оглум Самуил» – деп кый дээрге, Самуил: «Дыңнап тур мен» – дээш, чедип келген. 17Илий Самуилге: «Бурган сеңээ чүнү чугаалады? Менден чажырбайн чугаала. Сеңээ чугаалаан чүвениң чаңгыс-даа сөзүн менден чажырар болзуңза, Бурган сени канчаар-даа кезеткей аан+» – дээн. 18Самуил Илийге чүнү-даа чажырбайн чугаалап берген. Ынчан Илий: «Ол дээрге Дээрги-Чаяакчы-дыр. Ол чүнү күзээрил, ону күүседир+» – дээн.

19Самуил өзүп келген. Дээрги-Чаяакчы үргүлчү ооң-биле кады бооп келген. Дээрги-Чаяакчының Самуилди дамчыштыр чугаалаан сөстериниң чаңгызы-даа күүсеттинмейн барбаан+. 20Дээрги-Чаяакчы Бодунуң медээчизи болурун Самуилге бүзүрээн дээрзин Дан хоорайдан Беэр-Шевага чедир+ бүгү израиль чон билир апарган чүве-дир. 21Дээрги-Чаяакчы Силомга көстүп кээрин уламчылап, Бодунуң сөзүн Самуилге ажыдып турган,

4

4^1а Самуил бүгү израильчилерге ол сөстү чугаалап турган.

Ыдыктыг аптараны израильчилерден аппарганы

Израильчилер филистимнерге удур дайылдажып үнгеннер. Олар Авен-Эзерге турлагжып алган, а филистимнер Афекке турлагжып алган. 2Филистимнер израильчилерге удур турупканнар. Тулчуушкун үезинде израильчилер филистимнерге чылча шаптыртып алганнар. Дайын шөлүнге 4000 хире израильчи өлген. 3Турлаанга чедип келгеш, израильчилерниң баштыңнары мынча дишкеннер: «Бөгүн Дээрги-Чаяакчы чүге бисти филистимнерге чылча шаптыртып кагды? Силомдан Дээрги-Чаяакчының аптаразын бодувусче ап алыылыңар+. Ол биске турар болза, дайзыннарывыстан бисти камгалаар». 4Чон Силомче улус чорудуптарга, олар оон Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының аптаразын ап алгаш келгеннер. (Дээрги-Чаяакчының дүжүлгези ыдыктыг аптараның кырында, херувимнерниң ортузунда турган+.) Бурганның аптаразының чанынга Илийниң Офни биле Финеес деп ийи оглу база чораан чүве-дир. 5Кажан Дээрги-Чаяакчының аптаразын турлагга эккээрге, израиль чон чер безин сириңейни бээр кылдыр күштүг алгырган.

6Филистимнер ол алгы-кышкыны дыңнааш: «Еврейлерниң турлаанда чүү ындыг алгы-кышкы болу берди?» – дижип тургаш, Дээрги-Чаяакчының аптаразын ында эккелгенин билип кааннар. 7Филистимнер корга бергеш: «Бурган ол турлагда чедип келген-дир – дээннер. – Ат болган-дыр бис! Мооң мурнунда кажан-даа ындыг чүве турбаан болгай. 8Ат болган-дыр бис! Ол күштүг бурганнарның холундан бисти кым адырарыл? Египетчилерни ээн кургаг ховуга шаажылап узуткап каапкан ынчангы бурганнар ол-дур. 9Филистимнер, кадыг-быжыг, эр соруктуг болуңар. Бистиң оларны кулданып алганывыс дег+, еврейлерге кулдандырбас дизе, олар-биле эрес-дидим тулчуңар». 10Филистимнер тулчуп кириптерге, израильчилер аштырып алган. Кончуг улуг аштырыышкынга таварышкаш, кижи бүрүзү бодунуң майгынынче дезип халчып турган. Ол дайынга 30 000 израиль чадаг шериг өлүрткен. 11Бурганның аптаразын филистимнер ап алган, Илийниң ийи оглу Офни биле Финеес өлүртүп каан+.

Илийниң өлгени

12Ол хүн Вениаминниң аймаандан бир кижи дайын шөлүнден Силомга маңнап чедип келген. Качыгдал демдээ кылдыр ол идик-хевин ора соп алган, бажынче довурак-доозун чажып алган болган+. 13Ол кижи чедип келгенде, Илий орук кыдыынга сандайга медээ манап олурган, чүге дээрге ол Бурганның аптаразы дээш аажок сагыш човап турган. Ол кижи хоорайга келгеш, чүү болганын чугаалап бээрге, бүгү чурттакчы чон ыглап-сыктап эгелээн. 14Улустуң ыы-сыызын дыңнааш, Илий: «Чүү мындыг шимээн болу берди?» – дээн. Келген кижи Илийге чедип келгеш, чүү болганын чугаалапкан. 15(Илий ынчан тозан сес харлыг турган. Ооң карактары согурарып, көрбестей берген чүве-дир.)+

16Ол кижи Илийге келгеш: «Мен дайын шөлүнден дем чаа маңнап келдим» – дээн. Илий: «Чүү болду, оглум?» – деп айтырган. 17Шапкынчы кижи: «Израиль чон филистимнерден дезип, улуг аштырыышкынга таварышты. Силерниң оолдарыңар Офни биле Финеес өлүртүп алдылар. Бурганның аптаразын база алзып алдывыс» – деп харыылаан.

18Бурганның аптаразының дугайында дыңнааш, Илий орган сандайындан аңдарылгаш, хаалга баарынга ойта кээп дүшкен. Ол кырган болгаш аар болганындан молдуруу сыйылгаш, өлүп калган. Дөртен чыл дургузунда Илий Израильдиң баштыңчызы болуп келген.

19Илийниң кенни – Финеестиң кадайы божуур чеде берген иштиг турган чүве-дир. Бурганның аптаразының дугайында, бээниң база ашааның өлгениниң дугайында дыңнап кааш, ооң эъди аарый бергеш, божупкан. 20Ону божудуп турган херээженнер ооң өлүрүнүң мурнунда аңаа мынча дээннер: «Кортпа, сен оолдуг болган-дыр сен+». Ынчалза-даа ол чүнү-даа харыылаваан, тоомча чок болган. 21Чаа төрүттүнген төлдү Ихавод[*] деп адап алгаш: «Израильдиң ат-алдары баткан-дыр» – деп, ол чугаалаан. Бурганның аптаразын база алзып алган, бээ биле ашаа база өлген боорга, ол ынча дээн. 22«Израильдиң ат-алдары баткан-дыр, чүге дээрге Бурганның аптаразын алзып алган-дыр» – деп, ол чугаалаан+.

5

Ыдыктыг аптара – филистимнерде

5^1Филистимнер Бурганның аптаразын ап алгаш, Авен-Эзерден Азотче эккелгеннер+. 2Олар Бурганның аптаразын Дагон бурганның өргээзинче кииргеш, Дагоннуң дүрзүзүнүң чанынга салып кааннар+. 3Даартазында азотчулар эртен эрте туруп келгеш көөрге, Дагоннуң дүрзүзү Дээрги-Чаяакчының аптаразының мурнунда доңгая кээп дүшкен чыткан+. Олар Дагоннуң дүрзүзүн көдүрүшкеш, бодунуң туружунга салып кааннар. 4Ооң даартазында эртен эрте туруп кээрге, Дагоннуң дүрзүзү Дээрги-Чаяакчының аптаразының мурнунда база катап доңгая кээп дүшкен чыткан. Ооң одурлуп калган бажы база ийи холу эргин аксында чыткан+. Дагоннуң чүгле мага-боду артып калган болган. 5Ынчангаш Дагоннуң бараалгакчылары база Азотта Дагонга кээп турар чон ол эргинни бо хүннерге чедир баспайн турар+.

6Дээрги-Чаяакчы азотчуларны кадыг-дошкун аажылап, чылча шаап, оларны болгаш ол чоок-кавыда чонну ыжыктар-биле аартып турган[*]. 7Ол бүгүнү көргеш, азотчулар: «Израильдиң Бурганының аптаразы биске артпазын. Чүге дээрге Ооң холу биске болгаш бистиң бурганывыс Дагонга аар-дыр» – дижип турганнар. 8Азотчулар филистим чагырыкчыларның шуптузун кыйгырып чыып алгаш: «Израильдиң Бурганының аптаразын канчаар бис?» – деп айтырганнар. Олары: «Израильдиң Бурганының аптаразын Гефче чорудуптаалыңарам» – дээннер. Ынчангаш Израильдиң Бурганының аптаразын Гефче чорудупканнар. 9Ыдыктыг аптараны чорудупкан соонда, Дээрги-Чаяакчы ол хоорайга дыка коргунчуг үүлени онааган. Хоорайның чурттакчылары, улуг-бичези чок, аарыгга туттурган, оларда ыжыктар көстүгүлеп келген чүве-дир. 10Ооң соонда Бурганның аптаразын Экронче чорудупканнар. Экроннуң чурттакчылары Бурганның аптаразын көргеш: «Бистиң чонувусту узуткадыр дээш Израильдиң Бурганының аптаразын мында эккелген чүве бе» – деп алгыржып үнгеннер. 11Экрончулар филистим чагырыкчыларның шуптузун кыйгырып бөлүп алгаш, оларга мынча дээннер: «Израильдиң Бурганының аптаразын дедир чорудуптуңар. Бистиң чонувусту кырып кааппазы-биле, ол бодунуң черинче чоруй барзын». Чүге дээрге хоорайда коргунчуг өлүм-чидимниг байдал тургустунуп келген, Бурганның холу оларны кадыг-дошкун аажылаан. 12Өлбээн чурттакчыларны ыжыктар шыва алы берген, хоорайда ыы-сыы дээрлерге чедир дыңналып турган.

6

Ыдыктыг аптараны дедир эккелгени

6^1Дээрги-Чаяакчының аптаразы филистим черге чеди ай иштинде турган чүве-дир[*]. 2Филистимнер боттарының бурганнарының бараалгакчыларын болгаш төлгечилерни кыйгырып алгаш, олардан: «Дээрги-Чаяакчының аптаразын канчалзывысса экил? Ону турган черинге канчаар чедирип каарын биске айтып бериңерем» – деп айтырганнар.

3Олар: «Израильдиң Бурганының аптаразын дедир чорудар деп турар болзуңарза, ону анаа-ла чорудуппаңар. Аңаа кем-буруу дээш өргүлден кылыңар+. Ынчан силерниң балыг-бышкыныңар экирип, Дээрги-Чаяакчы чүү дээш силерни кезедип турарын билип аар силер» – деп харыылааннар.

4«Кем-буруу дээш Дээрги-Чаяакчыга кандыг өргүл кылыр улус бис?» – деп, филистимнер айтырганнар.

Демгилери: «Филистим чагырыкчыларның саны-биле ыжыктың беш алдын дүрзүзүнден база беш алдын күске хевиринден кылып алыңар, чүге дээрге кеземче силерниң шуптуңарга база силерниң чагырыкчыларыңарга дүжүп турар-дыр. 5Ынчалдыр ыжыктарыңарның болгаш черни хоозурадып турар күскелериңерниң дүрзүлерин кылып алгаш, Израильдиң Бурганын алдаржыдыңар. Канчап билир, Ол силерни, силерниң чериңерни база силерниң бурганнарыңарны кадыг-дошкун аажылавас апаар чадавас. 6Бурганның мурнунга дедирленип, египетчилер болгаш фараон ышкаш, өжеш болган ажыы бар деп бе?+ Кажан Дээрги-Чаяакчы оларны кезедиптерге, олар израиль чонну салыпкан болгай+.

7Ынчангаш бир чаа тергеден кылып алыңар. Мойнунга хомут черле кедирбээн, чаа төрээн ийи инектен алгаш+, оларны тергелеп алыңар, а бызааларын олардан аңгылааш, кажааже аппарыңар. 8Дээрги-Чаяакчының аптаразын алгаш, ол тергеге салып калыңар. А кем-буруу дээш өргүлге эккелген алдын дүрзүлерни хааржакка суккаш, ыдыктыг аптараның кыдыынга салып алыңар. Ынчан тергелеп каан инектерни салып чорудуптуңар. 9Ооң соонда чүү болурун көрүңер. Бир эвес олар Дээрги-Чаяакчының девискээринче, Бет-Шемешче[*] чоруптар болза, бо улуг хай-халапты Ол биске кылганы ол-дур. А бир эвес өскээр баар болза, биске Ол бак чаңнаваан-дыр, а шупту чүве таварылга бооп болганы ол-дур».

10Филистимнер шак ынчалдыр кылганнар. Чаа төрээн ийи инекти эккелгеш, оларны тергелеп алганнар, а бызааларын кажаага арттырып кааннар. 11Дээрги-Чаяакчының аптаразын болгаш алдын ыжыктарлыг база күскелерлиг хааржакты тергеге салып алганнар. 12Инектер дорт-ла Бет-Шемешче баар оруктап чорупканнар. Олар оң-даа, солагай-даа талазынче эгбейн, чаңгыс ол оруктап эдип чоруп органнар. Филистим чагырыкчылар ооң соо-биле Бет-Шемештиң кызыгаарынга чедир кылашташканнар.

13Бет-Шемештиң чурттакчылары ол үеде шынаазынга кызыл-тас ажаап ап турганнар[*]. Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг аптаразын көрүп кааш, олар өөрүп турганнар. 14Тергелеп каан инектер Бет-Шемеш чурттуг Иисустуң шөлүнге келгеш, улуг даш чанынга доктаай берген. Бет-Шемешчилер тергени одаар ыяш кылдыр үрей шаап алганнар, а инектерни Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл кылдыр берипкеннер. 15Левиттер Дээрги-Чаяакчының аптаразын база ооң-биле кады чораан алдын дүрзүлер суп каан хааржакты дүжүрүп алгаш, улуг даш кырынга салып алганнар. Бет-Шемештиң чурттакчылары ол хүн Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир-даа, өске-даа өргүлдер салганнар. 16А беш филистим чагырыкчы ол бүгүнү көргеш, ол хүн Экронче ээп келгеннер.

17Филистимнерниң Дээрги-Чаяакчыга кем-буруу дээш өргүлге салган алдын ыжыктары мындыг: бирээзи Азот дээш, ийигизи Газа дээш, үшкүзү Аскалон дээш, дөрткүзү Геф дээш, бешкизи Экрон дээш чүве-дир+. 18А алдын күскелери беш филистим чагырыкчыга хамааржыр шупту хоорайларның – быжыглалдыг хоорайларның-даа, ажык черде суурларның-даа – санынга дүгжүп турган. Дээрги-Чаяакчының аптаразын салып каан улуг даш – Бет-Шемеш чурттуг Иисустуң шөлүнде турар даш – бо хүннерге чедир ол бүгүге херечилел-дир.

19Дээрги-Чаяакчы Бет-Шемештиң чурттакчыларынга Ооң аптаразын бакылап көрүп турганы дээш кеземчени онааган+. Ол 70 кижини[*] өлүрүп каан+. Чон ыглап-сыктап турган, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы оларга коргунчуг кеземчени онааган. 20Бет-Шемештиң чурттакчылары: «Бо ыдыктыг Бурганның, Дээрги-Чаяакчының мурнунга кым туруп шыдаарыл? Бистен чоруткаш, Ол ам кымнарже углаарыл?» – деп айтырып турганнар. 21Ооң соонда олар Кириат-Иаримниң чурттакчыларынга+: «Филистимнер Дээрги-Чаяакчының аптаразын эгидип берип турлар. Келгеш, ону ап алыңар» деп дамчыдары-биле элчилер чорудупкан чүве-дир.

7

7^1Кириат-Иаримниң чурттакчылары Дээрги-Чаяакчының аптаразын ап алгаш, тей кырында Авинадавтың бажыңынга эккелгеш+, ооң оглу Элеазарны аңгылап ыдыктап, Дээрги-Чаяакчының аптаразын кадарып-кадагалаар кижи кылып кааннар.

Самуилдиң Израильди башкарып турганы

2Ыдыктыг аптараны Кириат-Иаримге эккелгенинден бээр чээрби чыл эрте берген. Ынчан бүгү израиль чон муңгарап, Дээрги-Чаяакчыже дуза дилеп, көрнү берген. 3Ол өйде Самуил бүгү израиль чонга чугаалаан: «Бир эвес силер сагыш-сеткилиңер ханызындан Дээрги-Чаяакчыже эглип турар болзуңарза+, бодуңарның араңардан хары бурганнарны, Астарта бурган дүрзүлерин ап кааптыңар. Сеткилиңерниң ханызындан Дээрги-Чаяакчыга бердинип, чүгле Аңаа бараан болуңар. Ынчан Ол силерни филистимнерниң холундан адырар». 4Израильчилер Ваал биле Астарта дүрзүлерин боттарындан ырадып каапкаш+, чүгле чаңгыс Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп эгелээн.

5Самуил оларга: «Бүгү израильчилерни Мицпага чыып алыңар+, мен Дээрги-Чаяакчыга силер дээш мөргүүр мен» – дээн. 6Олар Мицпага чыглып келгеш, суг узуп алгаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга төпкеннер+. Ол хүн олар шээрленип: «Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачыт үүлгеткен-дир бис» – деп турганнар+. Мицпага Самуил израильчилерниң баштыңчызы апарган. 7Израильчилерниң Мицпага чыглып алганын дыңнааш, филистим чагырыкчылар оларже халдаар дээш чорупканнар. Израильчилер ону билип кааш, филистимнерден корткаш, 8Самуилден: «Бис дээш Дээрги-Чаяакчы Бурганывыска мөргүүрүн соксатпайн көр. Ол бисти филистимнерден камгалазын» – деп дилеп турганнар. 9Ынчан Самуил бир эмер хураганны ап алгаш, Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл кылган. Ол Израиль дээш мөргүүрге, Дээрги-Чаяакчы аңаа харыылаан+.

10Самуил бүрүн өрттедир өргүлүн эккеп турда, филистимнер Израильче халдап келген чүве-дир. Ол хүн Дээрги-Чаяакчы филистимнерже күштүг диңмирээшкин ыдыпкаш+, оларны аймаарадыпкан+. Филистимнер израиль чонга чылча шаптырган. 11Израильчилер Мицпадан үнгеш, филистимнерни Бетхор чоогунга чедир сүрүп, базып кааннар. 12Самуил бир даш алгаш, ону Мицпа биле Шенниң аразынга салып кааш: «Дээрги-Чаяакчы амдыгаа чедир биске дузалаан» – дээш, ол черни Авен-Эзер[*] деп адап каан+.

13Филистимнерни ынчалдыр тиилээниниң соонда, олар израильчилерниң кызыгаарынче кирбес апарган. Самуилдиң бүгү назынында Дээрги-Чаяакчының холу филистимнерге удурланып турган. 14Израильчилер мооң мурнунда филистимнерниң Экрондан Гефке чедир эжелеп алган хоорайларын эгидип алганнар. Израильчилер ол хоорайларның чоок-кавызында черлерни база филистимнер холундан адырып алган. Израиль чон биле амор чоннуң аразында тайбың доктаай берген.

15Самуил бүгү назынында Израильдиң баштыңчызы болуп чораан. 16Чылдың-на ол Вефилди, Галгалды, Мицпаны эргип чорааш, Израильди ол черлерниң шуптузундан баштап чораан. 17Ооң соонда ол Рамаже ээп кээп турган, чүге дээрге ооң бажыңы аңаа турган. Аңаа тургаш, база-ла баштыңчы ажылын чорудуп турган. Ук черге ол Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээш тудуп каан.

8

Израиль чоннуң боттары хаанныг болуксааны

8^1Самуил назыдап кырааш, бодунуң оолдарын Израильдиң баштыңчылары кылып каан. 2Ооң улуг оглунуң ады Иоил, ийи дугаар оглунуң ады Авия чүве-дир. Олар чонну Беэр-Шевадан баштап турган. 3Ынчалза-даа Самуилдиң оолдары ачазының изин истевээн. Олар ажык-кончаа сүрер, хээли алыр болгаш шын эвес шиидер болганнар+. 4Израильдиң баштыңнары шупту чыглып алгаш, Рамада Самуилдиң бажыңынга чедип келгеннер. 5Олар Самуилге келгеш: «Силер назыдап кырып калдыңар, а оолдарыңар силерниң изиңер истевээннер-дир. Өске бүгү чоннарда ышкаш, бисти башкарар хаандан томуйлап калыңар» – дээннер+. 6Оларның «Бисти башкарар хаандан томуйлап калыңар» деп дилээнге Самуил таарзынмаан.

Самуил Дээрги-Чаяакчыга мөргүүрге, 7Дээрги-Чаяакчы аңаа мынча дээн: «Чон сеңээ чүү дээрил, оларны дыңна. Олар сенден эвес, харын оларны чагырбазын дээш, Менден ойталап турар-дыр. 8Мен оларны Египеттен үндүрүп эккелгеним хүнден эгелээш, бо хүнге чедир олар Мени каапкаш, өске бурганнарга бараан болуп келгеннер. Ам олар сээң-биле база ынчаарлары ол-дур. 9Ынчангаш оларның чугаазын дыңна. Чүгле хаанның оларны канчаар аажылаарын шыңгыы сагындырып каг».

10Хаан томуйлап каарын дилеп турган чонга Самуил Дээрги-Чаяакчының бүгү сөстерин дамчыдып берген. 11Ол мынча дээн: «Силерни башкарып чагырар хаанның силерни аажылаары мындыг болур+: силерниң оолдарыңарны былаап алыр+ – чамдыызын ол дайынчы тергелерге олуртуп каар, өскелеринге аът мундурар, бир чамдыктарын ооң чуузазын үдеп чоруур чалчалар кылып алыр; 12оларның чамдыызын муң шериг баштыңнары кылгаш, өскелерин бежен шериг баштыңнары кылып каар; чамдыктары хаанның шөлдерин болбаазырадыр, тараазын ажаар, ок-чемзээн дарганнаар, чамдыызын чуузалар херекселдери кылыр кижилери кылып каар. 13Хаан силерниң уругларыңарны былаап алыр, олар хаанның аъш-чемин кылыр, далганын быжырар, чаагай чыттыг үстерин кылыр кижилери болур. 14Силерниң шөлдериңерни база эң-не эки виноградтыг, олива ыяштарлыг садтарыңарны алгаш+, бодунуң дүжүметтеринге бериптер. 15Тарааңарның болгаш чимистериңерниң дүжүдүнүң онгу кезээн алгаш, бодунуң нояннарынга база дүжүметтеринге бериптер. 16Силерниң эр, херээжен кулдарыңарны, эң-не дээре дээн оолдарыңарны база элчигеннериңерни бодунга алгаш, оларны ажыктыг кылдыр албадап ажылдадыр. 17Шээр малыңарның онгу кезээн алгаш баар; боттарыңар аңаа кулдар болур силер. 18Ынчан силер хааныңар аажызындан уё-човууруңар төп, ыглажыр силер. А ол үеде Дээрги-Чаяакчы силерге харыылавас+».

19Ынчалза-даа чон Самуилди тооп дыңнавайн: «Чок, биске хаан херек! 20Ынчан бис өске бүгү чоннар ышкаш болур бис: бистиң хаанывыс бисти башкарар, дайын-чааже ол бисти баштаар» – дээн. 21Самуил чоннуң чугаазын шуптузун дыңнап алгаш, Дээрги-Чаяакчыга дамчыдып берген. 22Дээрги-Чаяакчы Самуилге: «Оларны дыңнап, хаандан томуйлап каг» – дээн. Самуил ооң соонда израильчилерге: «Ындыг-дыр, ам шупту хоорайларыңарже чангылай бериңер» – дээш, оларны чорудупкан.

9

Саулдуң Самуил-биле ужурашканы

9^1Вениаминниң аймаанга Кис деп бай-шыдалдыг кижи чораан чүве-дир. (Кистиң адазы – Авиил турган. Авиилдиң адазы – Церон, Цероннуң адазы – Бехорат, Бехораттың адазы – Афия турган чүве-дир)+. 2Кистиң Саул дээр хып дээн чалыы болгаш чараш оглу турган. Израиль чонда аңаа чедер чараш эр кижи турбаан чүве-дир. Ол чон аразындан бир баш бедик турган.

3Бир катап Саулдуң ачазы Кистиң элчигеннери чиде берген. Кис оглу Саулга: «Бир чалчадан эдертип алгаш, барып элчигеннерни диле» – дээн. 4Олар Эфрем дагларындан, Шалиша деп черден+ дилээш, тыппааннар. Шаалим деп черде база чок болган. Вениаминниң черинден дилээш-даа, тыппааннар. 5Цуф деп черге чедип келгеш, Саул кады чораан чалчазынга чугаалаан: «Дедир чоруулу. Ачам элчигеннерин тоовайн каапкаш, бис дээш сагыш човай берзе канчаар».

6Чалчазы аңаа: «Бо хоорайда Бурганның алдарлыг бир кижизи бар-дыр ийин. Ооң чугаалаан чүвези албан бүде бээр кижи-дир+. Ам аңаа бараалы. Канчап билир, ол бистиң кайнаар баарывысты айтып бээр чадавас» – дээн.

7Саул чалчазынга: «Ол кижиге барып болур-ла ыйнаан бис. А аңаа чүнү аппарып бээр бис? Бистиң хаптарывыста хүнезинивис төнген-дир. Бурганның кижизинге белек кылдыр чүнү бээр улус бис ынчаш?» – деп айтырган.

8Чалчазы Саулга: «Менде дөрттүң бир кезии шекел мөңгүн бар, Бурганның кижизинге ону бериптер мен. Оон ол биске кайнаар баарывысты айтып бээр» – дээн.

9(Израильге шаандан тура, кым-бир кижи Бургандан чүве айтырар дээн болза, «Өттүр көөр кижиге бараалы» дээр турган, чүге дээрге Бурганның медээчилерин шаанда «өттүр көөр кижилер» дээр турган-дыр.) 10Саул чалчазынга: «Дыка-ла эки чугаалаар-дыр сен. Че, бараалы» – дээрге, Бурганның кижизиниң чурттап турары хоорайже чорупканнар. 11Олар хоорайже баар орукка суг узуп аар дээн кыстарга таваржы бергеш: «Мында өттүр көөр кижи бар бе?» – деп айтырганнар.

12Кыстар: «Бар – деп харыылааннар. – Ол силерниң мурнуңарда хоорайда. Далажыңар, ол мында чаа чедип келген, чүге дээрге бөгүн бедик черге чон өргүл кылыр деп турар+. 13Хоорайга баргаш, аңаа ужуражып четтиге бээр силер. Ол ам-даа өргүлден чем амзаар дээш бедик черже үнмээн. Ол кижи келгеш, өргүлдү алгап-йөрээвээн шаанда, чон чемненип эгелевес ужурлуг. Чүгле ооң соонда чалаткан улус чемненип эгелээр. Барыңар, ам-даа аңаа ужуражып четтиге бээр силер».

14Саул чалчазы-биле хоорайже чорупкан. А кажан олар хоорайже ханылап кирип орда, Самуил бедикче үнер дээш оларга уткуштур үнүп келген.

15Дээрги-Чаяакчы Саулдуң кээриниң мурнунда хүн Самуилге мынча дээн чүве-дир: 16«Даарта бо үеде Мен сенче Вениаминниң черинден бир кижи чорудуптар мен. Сен ону олива үзү-биле чаггаш, чагырыкчыңар бо деп, Мээң израиль чонумга айтып каг[*]. Ол Мээң чонумну филистимнерниң холундан камгалап каар. Мен чонумну көрүп тур мен, ооң ыы-сыызы Меңээ дыңналып турар-дыр+». 17Самуил Саулду көрүп каарга, Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Сеңээ Мээң чугаалап турганым кижи ол-дур. Ол Мээң чонумнуң чагырыкчызы болур» – дээн.

18Саул хоорайның хаалгазынга турган Самуилге чоокшулап чедип келгеш, оон: «Өттүр көөр кижиниң бажыңы кайдал, меңээ айтып бериңерем» – деп айтырган. 19Самуил Саулга: «Өттүр көөр кижи мен-дир мен. Бедик черже мээң мурнумга кылаштап үн. Аңаа баргаш, бөгүн силер мээң-биле кады чемненир силер. Даарта эртен сени чорударда, сээң сагыш-сеткилиңде чүү барыл, дөгерезин чугаалап бээр мен. 20А үш хүн бурунгаар чиде берген элчигеннериң дээш сагыш човааш чоор сен: олар тыптып келгеннер. Израильде эң-не күзенчиг чүвени кымга бээр ужурлуг чүвел? Сеңээ база сээң адаңның төрел бөлүүнге эвес бе?» – дээн.

21Саул оон: «Израильдиң аймактарының эң-не эвээш санныы болур Вениаминниң аймаандан укталган кижи эвес мен бе?+ Мээң төрел бөлүүм Вениаминниң салгалдарының аразында эң-не чөгенчиг эвес чүве бе?+ Меңээ чүге ынчаар чугаалап турарыңар ол?» – деп айтырган.

22Самуил Саул биле ооң чалчазын ыдыктыг бедик черже эккелгеш, кол өрээлче киирип келгеш, ында олурган үжен хире чалатканнарның аразынга дөрге олуртуп каан. 23Самуил чем кылыкчызынга: «Сеңээ „арттырып каг“ деп чугаалааным аңгылап алганың чемни бо кижиге ап бер» – дээн.

24Чем кылыкчызы ужа, дөңмекти Саулдуң мурнунга салып берген.

Самуил аңаа: «Бо эътти аалчылар чалаан үемде аңгылап, сеңээ арттырып каан чүве болгай. Мону чип көрем» – дээн. Ол хүн Саул Самуил-биле кады чемненген. 25Дагдан хоорайже бадып келгеш, Самуил Саул-биле сери кырынга чугаалашкан[*]. 26Даң адып кээрге, Самуил сери кырында чыткан Саулду кыйгырып алгаш: «Тур че, сени үдеп каайн» – дээн. Саул туруп келгеш, Самуил-биле кады бажыңдан үнүп чорупкан. 27Кажан олар хоорай кыдыынга чедип келгенде, Самуил: «Бисти мурнап бар чыдар кылдыр чалчаңга чугаала» – деп Саулга сүмелээн. Чалча мурнап чоруптарга, ол: «А сен ам доктаавыт, сеңээ Бурганның чугаалаан чүвезин дамчыдып берейн» – дээн.

10

Самуилдиң Саулду хаан болур кылдыр чаап кааны

10^1Самуил олива үзү кудуп каан көгээржикти алгаш, үстү Саулдуң бажынче кудупкаш+, ону ошкап кааш, мынча дээн: «Бо-дур, Дээрги-Чаяакчы сени шилип алгаш, Бодунуң ээлээн чериниң чагырыкчызы кылып кааны ол-дур. 2Менден чоруткаш, Вениаминниң чериниң кызыгаары Целцахта Рахилдиң хөөрүнүң чанынга чоруңда+, сеңээ ийи кижи таваржып кээр. Олар сеңээ: „Дилеп чорааның элчигеннер тыптып келген. Ачаң элчигеннерин-даа уттупкаш, силер дээш сагыш човап, ‘Оглумну канчап тып аайн?’ деп туруп берген“ – дээрлер. 3Оон улаштыр чорупкаш, Фавор деп дуб ыяштыг черге чедип кээр сен. Аңаа Вефилде Бурганга мөгеер дээш бар чыдар үш кижиге ужуражы бээр сен: бирээзи үш анай тудуп алган, өскези үш хлеб тудуп алган, а үшкүзү арагалыг көгээржик тудуп алган болур. 4Олар сээң-биле мендилешкеш, сеңээ ийи хлеб бээрлер. Ону оларның холундан ап алыр сен. 5Ооң соонда сен Гива-Элохимче үнүп кээр сен[*]. Ында филистимнерниң доскуул шериглери турар. Хоорайже кирип келгеш, бедик черден бадып орар Бурганның медээчилериниң бөлүүнге таваржы бээр сен. Олар шупту Дээрги-Чаяакчыны алгап, өттүр көрүп медеглеп турарлар. А оларның мурнунда хылдыг болгаш үрер хөгжүм ойнаан, дамбыралар соктаан хөгжүмчүлер чоруп орар. 6Сени Дээрги-Чаяакчының Сүлдези бүргеп алыр. Ынчан сен олар-биле деңге өттүр көрүп медеглеп эгелээр сен. Көңгүс өске кижи апаар сен.

7Кажан ол кайгамчык чүүлдер сээң-биле бүде бээрге, байдалды көрүп тургаш, хөделип эгеле, чүге дээрге Бурган сээң-биле болур. 8Сен Галгалче мени мурнай чорувут. Аңаа мен база бүрүн өрттедир болгаш эп-найырал өргүлдери кылып чеде бээр мен. Мен сеңээ келгижемге чедир чеди хонук мана. Ынчан мен сеңээ чүнү канчаарын айтып бээр мен».

9Саул Самуилден чоруптары билек, Бурган ооң сеткил-чүрээн чаартып берген. Ынчангаш ол-ла хүн ооң хамык кайгамчык чүүлдери бүткен. 10Саул Гивага чедип кээрге, аңаа Бурганның медээчилериниң бөлүү уткужуп келген. Ол өйде Бурганның Сүлдези ону бүргеп аарга+, ол база Бурганның медээчилери-биле кады өттүр көрүп медеглеп эгелээн. 11Саулду мурнунда-ла билир турган улус ону Бурганның медээчилериниң аразынга көргеш: «Кистиң оглу канчап барганы ол? Таанда Саул база Бурганның медээчилериниң аразында бе?» – дижип, бот-боттарындан айтыржып турганнар. 12Аңаа турганнарның бирээзи: «А дуу улустуң адалары база анаа кижилер эвес бе?» – дээн. («Таанда Саул база Бурганның медээчилериниң аразында бе?» деп чугаа ол болуушкундан тывылган+.)

13Ооң соонда Саул өттүр көрүп медеглээрин соксадып каапкаш, бедик черже үнүп чорупкан. 14Саулдуң төрел акызы оон база ооң чалчазындан: «Каяа чордуңар?» – деп айтырган.

Саул тургаш: «Элчигеннер дилеп чордувус. Оларны тыппайн, Самуилге бардывыс» – деп харыылаан.

15Акызы: «Самуил силерге чүнү чугаалады, меңээ чугаалап берем» – дээн.

16Саул акызынга: «Ол биске элчигеннерниң тыпты бергенин дыңнатты» – дээш, Самуилдиң аңаа эрге-чагырга берип каанының дугайында чүнү-даа чугаалаваан.

Саулду чонга хаан кылдыр таныштырганы

17Ынчан Самуил чонну Дээрги-Чаяакчыга мөгеери-биле Мицпаже кыйгырып эккелген. 18Ол израильчилерге мынча дээн: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы мынча деп тур: „Мен израиль чонну Египеттен үндүрүп эккелдим, силерни египетчилерниң база өске-даа күрүнелерниң дарлалындан адырып каан болгай мен+“. 19Ам кээп силер бодуңарны айыыл-халаптан, качыгдал-муңгаралдан камгалаар Бурганыңардан ойталап: „Бисти чагырар хаандан томуйлап каг“ – деп, Оон дилеп турар-дыр силер. Ынчангаш ам Дээрги-Чаяакчының мурнунга аймактар, төрел бөлүктер аайы-биле тургулап алыңар+».

20Самуил Израильдиң бүгү аймактарын аңаа чоокшулап кээрин дужааган. Төлге даштары оларның аразындан Вениаминниң аймаанга дүшкен. 21Вениаминниң салгалдарын төрел бөлүк аайы-биле чоокшулап кээрин дужааган. Төлге даштары олардан Матрийниң төрел бөлүүнге дүшкен. Матрийниң төрел бөлүүнүң улузу чоокшулап кээрге, төлге даштары оларның аразындан Кистиң оглу Саулга дүшкен. Ынчан Саулду дилээш, тыппааннар.

22Дээрги-Чаяакчыдан: «Ол кижи база катап маңаа кээр бе?»[*] – деп айтырарга, Дээрги-Чаяакчы: «Саул мында чүък аразында чаштып чыдыр» – дээн. 23Улус халчып чоруткаш, Саулду чүък аразындан тып эккелгеннер. Ол хөй улустан бир баш бедик көстүп турган. 24Самуил чонга: «Көрдүңер бе, Дээрги-Чаяакчы кымны хаан кылдыр шилип каан-дыр? Чон аразында аңаа деңнежир кижи бар деп бе?» – дээн. Ынчан чон шупту: «Хаан делгерезин!» – деп алгыржып турган+.

25Самуил чонга хаанныг күрүнениң чурумун чарлап бергеш+, ону дүрүм-номче киир бижээш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга салып каан. Ооң соонда чонну чандырып тарадыпкан. 26Саул база Гивада бажыңынче чанып чорупкан. Сеткил-чүрээн Бурганга оттуртуп алган дайынчылар ону эдерип чорупкан. 27А чамдык дүржок кижилер+: «Ол бисти камгалап шыдаар бе?» – деп турганнар. Олар Саулду куду көрүп, белек-даа бербээннер. А Саул ону эскербээн кижи дег алдынып турган.

11

Саулдуң аммон чонну тиилээни

11^1Ооң соонда аммон хаан Наас чедип келгеш, Галаадта Иавис хоорайны+ бүзээлеп алган. Иавистиң бүгү чурттакчылары Нааска: «Бистиң-биле керээден чарып ал, ынчан бис сеңээ бараан болур бис» – дээннер.

2Аммон хаан Наас оларга: «Мен силер-биле керээни чарып алыр мен. Ынчалза-даа бүгү Израильдиң ат-алдарын баксырадыр дээш, силерниң кижи бүрүзүнүң оң талакы караан деже идип каар мен+» – дээн.

3Иавистиң баштыңнары аңаа: «Израильдиң ужу-кыдыгларынче элчилер чорудар кылдыр биске чеди хонук хуусаадан бер. Бир эвес кым-даа бисти камгалавас болза, бис сенче үнүп кээр бис» – дишкеннер. 4Элчилер Саулдуң хоорайы Гивага чедип келгеш, ол медээни чонга дыңналдыр тарадыпкан. Ынчан бүгү чон алгы-кышкы үндүрүп, ыглап-сыктап эгелээн+. 5Саул ол өйде ховудан бода малдың соондан чедип келгеш: «Бо чоннуң чүзү канчап барганы ол, чүге ыглажып турары ол?» – деп айтырган. Саулга Иавистиң чурттакчыларының сөстерин дамчытканнар.

6Ынчан Бурганның Сүлдези Саулду бүргеп аарга+, ол аажок килеңнеп хорадаан. 7Ол ийи инектиң мөчүлерин үзе-чаза шапкаш, Израильдиң аңгы-аңгы чүктеринче демги-ле элчилерни дамчыштыр тарадыпкан+. Ол: «Саул биле Самуилди эдербээн кижилерниң мал-маганын мындыг үүле манап турар» – деп чар тарадыпкан. Бүгү чон Дээрги-Чаяакчыдан корга бергеш, чаңгыс кижи дег демниг үнүп келген+. 8Саул оларны Везекке хынап көөрге+, Израильдиң шерии 300 000, Иуданың аймааның шерии 30 000 кижи болган+. 9Келген элчилерге олар мынча дээн: «Галаадта Иавистиң чурттакчыларынга „Даарта дал дүъш турда, силерни камгалап чедип кээр бис“ деп барып чугаалаңар».

Элчилер Иавистиң чурттакчыларынга ону чугаалаарга, олар дыка өөрээннер. 10Ынчан Иавистиң чурттакчылары Нааска: «Даарта бис силерже үнүп кээр бис. Канчалдыр күзээр силер, бисти ынчалдыр аажылаар силер» – деп чугаалааннар.

11Дараазында хүн Саул шериин үш бөлүкке үзүп алган+. Даң бажында аммоннарның турлааның ортузунче шургуп киргеш, хүндүскү изиг дүшпээнде, оларны чылча шаап каапканнар. Арткан аммоннар тоо быдарадыр дезе бергеннер. 12Ынчан чон Самуилге мынча деп чугаалаан: «„Саул бисти хааннап шыдаар деп бе?“ деп турган улус кымнар ийик? Оларны бээр эккелиңер, бис өлүрүп каар бис». 13Ынчалза-даа Саул: «Бөгүн кымны-даа өлүрбес ужурлуг бис. Чүге дээрге бөгүн Дээрги-Чаяакчы Израильди камгалаан-дыр» – дээн.

14Самуил чонга: «Галгалче бараалыңар+, аңаа баргаш, Саулду база катап хаан кылдыр чарлап бадыткаалыңар» – дээн. 15Бүгү чон Галгалче чорупкаш, Саулду Дээрги-Чаяакчының мурнундан Израильдиң хааны кылдыр катап бадыткап кааш, Дээрги-Чаяакчыга эп-найырал өргүлдерин кылган. Саул база бүгү израильчилер аңаа аажок хөглээн чүве-дир.

12

Самуилдиң чонга сөөлгү чагыы

12^1Самуил израиль чонга: «Мен силерниң сөстериңерни шуптузун дыңнааш, силерге хаанны томуйлап кагдым+. 2Бо-дур, силерниң хааныңар ам силерни баштаар. Мен силерни аныяамдан ам бо хүнге чедир баштап келдим. А мээң назыным кырып, бажым дүгү агарып калды. Мээң оолдарым силер-биле кады-дыр. 3Дээрги-Чаяакчының болгаш ооң шилип каан хаанының мурнунга меңээ удур херечилер болуңар. Кымның шарызын, кымның элчигенин ап алган мен, кымны хомудадып азы кымны кызып-кыйган мен, кымдан карак көрбестедир хээли алган мен+, кымның херээн шын эвес шииткен мен?+ Бир эвес ындыг чүүлдер турган болза, шуптуңарга алган чүвемни эгидейн» – дээн.

4Чон аңаа: «Силер бисти хомудатпаан-даа, кызып-кыйбаан-даа, кымның-даа чүзүн-даа албаан силер» – деп харыылаан.

5Самуил чонунга: «Меңээ удур чүнү-даа тыппааныңар дугайында силерге Дээрги-Чаяакчы болгаш Ооң шилип каан хааны бөгүн херечилер болур» – дээн. Чон ооң-биле чөпшээрешкен. 6Ынчан Самуил чонга мынча дээн: «Моисей биле Ааронну томуйлап каан база силерниң өгбелериңерни египет черден үндүрүп эккелген Дээрги-Чаяакчы херечи[*] болур. 7Ам Дээрги-Чаяакчының өмүнээзинден мен силерге удур чугаалаар мен, силерге болгаш силерниң өгбелериңерге Дээрги-Чаяакчының көргүскен чөптүг чоруктарының дугайында чугаалаар мен.

8Кажан Иаков Египетке чедип келгенде+, силерниң ада-өгбеңер Дээрги-Чаяакчыдан ыы-сыылыг дилей бээрге+, Ол Моисей биле Ааронну Египетче чорудуптарга, олар силерниң өгбелериңерни оон үндүргеш+, бо черде эккеп чурттадып каан чүве болгай. 9Ынчалза-даа олар боттарының Бурганын, Дээрги-Чаяакчыны, уттупканнар. Ынчан Дээрги-Чаяакчы силерниң өгбелериңерни оларга удур дайылдажып келген Асор хоорайның шериг баштыңы Сисараның, филистимнерниң база моав хаанның холдарынга хүлээткен+. 10Олар катап-ла Дээрги-Чаяакчыга ыы-сыылыг: „Дээрги-Чаяакчыны тооп көрбейн, Ваал болгаш Астарта дүрзүлеринге бараан болуп, бачыттыг чүвени үүлгеткен-дир бис. Ам бисти дайзыннарның холундан адырып ап көр, бис чүгле Сеңээ бараан болур бис“ – деп чаннып келгеннер+. 11Ынчан Дээрги-Чаяакчы силерже Иероваалды+, Беданны[*], Иеффайны+ база Самуилди+ чорудупкаш, силерни долгандыр турган дайзыннарыңардан адырып каарга, силер айыыл чок чурттап келдиңер. 12А кажан аммон чоннуң хааны Наас силерге удур үнүпкенин көрүп кааш+, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар – силерниң хааныңар болур деп чүвени билип тургаш-ла, силер меңээ: „Чок, бисти хаан чагырзын“ – дидиңер+. 13Ам хааныңар бо-дур: бодуңарның шилип тургаш, негеп алган хааныңар бо-дур. Дээрги-Чаяакчы силерниң хааныңарны томуйлап каан-дыр.

14Дээрги-Чаяакчыдан коргар болзуңарза, Аңаа бараан болур болзуңарза, Ооң сөзүн дыңнаар болзуңарза, Ооң күзелинге удурланмас болзуңарза, силер болгаш силерни чагырып турар хааныңар Дээрги-Чаяакчыга бердингениңер ол болур. 15А бир эвес силер Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнавас, Ооң күзелинге удурланыр болзуңарза, силерниң өгбелериңерге удурланганы дег, Дээрги-Чаяакчы силерге удурланып үнер+.

16Ам туруп келгеш, Дээрги-Чаяакчының силерниң мурнуңарга кылыр улуг херээн көрүңер. 17Ам тараа ажаар үе эвес чүве бе? Ам мен Дээрги-Чаяакчыже кыйгы салыптарымга, Ол диңмирээшкинниг чаъс чорудуптар[*]. Ынчан силер бодуңарга хаан дилеп тургаш, кайы хире бузуттуг чорук кылып алганыңарны көрүп база билип каар силер».

18Самуил Дээрги-Чаяакчыже кыйгы салыптарга, Ол диңмирээшкинниг чаъсты ол хүн чорудупкан. Ынчан бүгү чон Дээрги-Чаяакчыдан болгаш Самуилден дыка корткан. 19Чон Самуилден: «Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның мурнунга чалчаларың бисти өлбезин дээш мөргүп көрүңерем. Бүгү-ле бачыттарывыстың кырынга, боттарывыска хаан дилеп тургаш, база бир бачыт немеп алганывысты миннип тур бис» – деп дилээн.

20Самуил чонга: «Кортпаңар. Бачытты кылган-дыр силер, ам канчаар, Дээрги-Чаяакчыдан черле ойталаваңар, чүрээңер ханызындан Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп чоруңар. 21Ажык-дуза чок база камгалап шыдавас хоозун бурганнарга чүдүвеңер+, чүге дээрге олар чүү-даа эвес-тир+. 22А Дээрги-Чаяакчы Бодунуң өндүр улуг адын бодааш, Бодунуң чонун кагбас+, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы силерни Бодунуң чону кылдыр шилип алган-дыр. 23Мен база Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачыт кылбазы-биле силер дээш мөргүүрүм соксатпас мен, силерге эки болгаш шын орукче баарын айтып бээр мен+. 24А силер Дээрги-Чаяакчыдан коргуңар, Аңаа бүгү чүрээңер-биле шынчы бараан болуңар+, Ол кайы хире улуг херектерни силер-биле кылганын көрүңер. 25Бир эвес багай чүве кылыр болзуңарза, силер база хааныңар узуткаттырар силер+» – деп чугаалаан.

13

Филистимнерге удур дайынның эгелээни

13^1Саул үжен харлыында Израильдиң хааны болу берген. Ол Израильди дөртен ийи чыл башкарып келген[*]. Саул 3 000 израильчини шилип алган: 2оларның ийи муңу Саул-биле кады Михмаска база Вефил даанга турган, а арткан муңу Ионафан-биле кады Вениаминниң черинде Гивага турган. Оон өске чонну Саул аал-оранынче чандырыпкан. 3Гивага турган филистим доскуул шериин Ионафан чылча шаап каарга, ооң дугайында филистимнер дыңнап кааннар. А Саул: «Еврейлер дыңназын!» – дээш, бүгү чуртка мыйыс эдиски этсип+, кыйгы салыр элчилерни чорудупкан. 4Филистим доскуул шериин Саулдуң чылча шаап каанын бүгү израиль чон дыңнап кааш, филистимнерниң Израильди көөр хөңнү чок апарганын билип кааш, Галгалда турар Саулче баар деп барган. 5Филистимнер Израильге удур дайынга белеткени бергеннер: 3000[*] дайынчы терге, 6000 аъттыг шериг база далай эрииниң элезини дег хөй чадаг шериг чыглып алгаш+, Бет-Авенниң чөөн талазында Михмаска турлагжып алганнар.

6Израильчилер нарын байдалдыг апарганын билген, чүге дээрге шерии дайзыннарга кыстырып эгелээн. Ынчангаш олар куйларга, шырыштарга, хая-даш аразынга, оңгарларга база чоогаларга чаштынып эгелээннер+. 7А чамдык еврейлер Иордан хемниң ындында Гадтың база Галаадтың девискээринче кеже бергеннер. Саул ам-даа Галгалда артып калган, а ону эдерген бүгү шерии коргуп-сүртеп турган.

8Самуилдиң болчап кааны чеди хүн дургузунда Саул манап келген+. Самуил Галгалга келбейн турган. Ынчан шерии Саулдан дезип чоруп эгелээн. 9Саул: «Бүрүн өрттедир өргүлдерни база эп-найырал өргүлдерин бээр эккелиңер» – дээн. Ынчалдыр ол бүрүн өрттедир өргүлдү кылган. 10Өргүлдүң сөөлгү ёзулалын кылып турда, Самуил чедип кээп-тир. Ынчан Саул ооң-биле мендилежир дээш, уткуштур үнүп келген.

11Самуил: «Чүнү кылып алганың ол?» – деп айтырган.

Саул аңаа мынча деп харыылаан: «Шериглер мени каапкаш, тарап чоруп эгеледи, а силер болчашкан үевисте келбейн бардыңар. А филистимнер Михмаска чыглып эгеледилер. 12Ынчан мен „Филистимнер Галгалда менче халдап кээр боор. А мен ам-даа Дээрги-Чаяакчыдан алгап-йөрээшкин айтырып албаан мен“ деп бодааш, бүрүн өрттедир өргүл кылыр ужурга таварыштым».

13Самуил Саулга мынча дээн: «Мугулай чүве кылган-дыр сен+. Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның айтыышкынын күүсетпээн-дир сен. Бир эвес Ооң айтыышкынын күүсеткен болзуңза, Дээрги-Чаяакчы сээң Израильде чагыргаңны кезээ мөңгеде быжыглап каар ийик. 14А ам сээң чагыргаң быжыг бооп шыдавас. Дээрги-Чаяакчы Бодунга сеткилинге кирер кижини тып алгаш+, ону Бодунуң чонунуң чагырыкчызы кылып каар. Чүге дээрге сен Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын күүсетпээн-дир сен». 15Ооң соонда Самуил Галгалдан Вениаминниң черинде Гиваже чорупкан.

Саул кады чораан улузун санап көөрге, 600 хире кижи болган чүве-дир. 16Саул оглу Ионафан-биле база олар-биле кады арткан улус-биле Вениаминниң черинде Гивага турумчуп алганнар. А филистимнер Михмаска турлаг кылып, турумчуп алганнар. 17Филистимнерниң турлаандан үш бөлүк шериг ол чуртту хоозурадыр сорулгалыг үнүпкен. Оларның бирээзи Офра баар оруктап Шуал девискээринче углапкан. 18Өске бөлүк Бет-Орон оруу-биле чорупкан. А үшкүзү ээн кургаг черде Цевоим шынаазында кызыгаарже углапкан.

19Ол үеде бүгү израиль черде дарганнар чок турган. Чүге дээрге еврейлерниң хылыш, чыда кылып аарындан филистимнер коргуп-сестип турганнар. 20-21Кажан андазыннарының бистери, демир-хүүректери, айыырлары, балдылары дөгейленип каарга, израильчилер филистимнерге баар ужурлуг турганнар. Боттарының андазыннарының бистерин, демир-хүүректерин чидидерде, үштүң ийизи шекел мөңгүн, а балдыларын, мал сүрүкчүзүнүң херекселдериниң баштарын чидидерде, үштүң бири шекел мөңгүн төлээр турган. 22Ынчангаш дайын үезинде Саул-биле арткан бүгү шериглерде хылыш-даа, чыда-даа чок болган. Хылыш болгаш чыда чүгле Саулда база ооң оглу Ионафанда бар болган чүве-дир.

Ионафанның эрес-дидим чоруу

23Филистим шериглерниң бир бөлүү Михмас кежиинге чедип келген.

14

14^1Бир-ле хүн Саулдуң оглу Ионафан бодунуң чепсек тудукчузу чалчазынга: «Ол чарыкта филистим турлагже чоруптаалы че» – дээн. А ачазынга ооң дугайында чугаалаваан. 2Ол үеде Саул Гива хоорайның кыдыы Мигронда гранат ыяжының адаанга турган. Ооң-биле кады 600 хире кижи турган. 3Оларның аразында Дээрги-Чаяакчының Силомдан келген эфодтуг+ бараалгакчызы Ахия турган+. (Ахия дээрге Ихаводтуң акызы Ахитувтуң оглу турган. А Ахитувтуң адазы – Финеес, кырган-адазы – Илий турган+.) Ионафанның чорупканын кым-даа билбээн.

4Ионафанның филистимнерже эртер кежииниң ийи талазында кадыр шиш хаялар бар турган: бирээзин Боцец, өскезин Сене дээр. 5Бир хая соңгу чүктен Михмасче көрүнген, өскези мурнуу чүктен Гиваже көрүнген. 6Ионафан чепсек тудар чалчазынга: «Чоруулу, кыртыжадып демдектетпээн бо хейлерниң турлаанга бараалы. Канчап билир, Дээрги-Чаяакчы биске дузалаптар чадавас. Дээрги-Чаяакчыга хөй-даа, эвээш-даа улусту дамчыштыр камгалал бээри берге эвес болур+» – дээн.

7Чепсек тудукчузу аңаа: «Чүнү күзээр-дир сен, ону кыл. Кайнаар барыксаар-дыр сен, ынаар бар, мен сээң-биле кады мен» – деп харыылаан.

8Ионафан мынча дээн: «Бис ол улустуң талазынче эрте бергеш, көскү черге туруп аар бис. 9Бир эвес олар биске: „Бис силерге чеде бергижевиске чедир аңаа туруңар“ – дээр болза, турган черивиске доктаай бергеш, оларже чоокшулавас бис. 10А бир эвес олар: „Бээр үнүп келиңер“ – дээр болза, ынчан бис оларга чеде бээр бис, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы оларны бистиң холдарывыска хүлээдип бергениниң демдээ ол болур».

11Кажан олар иелээн көстүп үнүп кээрге, филистимнер: «Бо-дур, еврейлер чаштып чытканы кашпалдардан үнүп келдилер+» – дээннер. 12Турлагда шериглер Ионафан биле ооң чепсек тудукчузун: «Бисче үнүп келиңер. Силерге бир чүве чугаалаар бис» – деп кыйгырганнар. Ынчан Ионафан бодунуң чепсек тудукчузунга: «Мээң соом-биле чоруп олур. Дээрги-Чаяакчы оларны Израильдиң холунга хүлээткени ол-дур» – дээн. 13Ионафан холдары-биле туттунуп, буттары-биле иттинип чорааш, үнүп эгелээн. Ооң соондан чепсек тудукчузу база үнүп келген. Ионафан филистимнерни согарга, кээп дүжүп турганнар, а чепсек тудукчузу ооң соонда оларны өлүр соп чораан. 14Ионафан биле ооң чепсек тудукчузу баштайгы халдаашкын үезинде чээрби хире кижини улуг эвес шөлдүң девискээринге өлүрүп каапкан. 15Шөлде турлагда шериглер база бүгү доскуул шериглериниң аразында коргунчуг дүвүрээзин эгелээн. Чуртту хоозурадыр дайылдажып турган шериглер безин коргуп-сүртээн. Чер кыры сирлеш дээн, Дээрги-Чаяакчы филистимнерниң сеткил-чүректерин улуг коргуушкун-биле бүргепкен.

Израильчилерниң тиилелгези

16Ол үеде Вениаминниң черинде Гивада Саулдуң хайгыылчылары филистимнерниң турлаанда шериглер эвээжеп, ыңай-бээр маңнажып эгелээнин көрүп кааннар. 17Саул кады турган шериглерге: «Бистиң аравыстан кым үнүп чоруй барган-дыр, хынап көрүңер» – дээн. Хынап көөрге, Ионафан биле ооң чепсек тудукчузу чок болган. 18Саул Ахияга: «Бурганның аптаразын эккел» – дээн+. (Ынчан Бурганның аптаразы израильчилерге турган чүве-дир.) 19Саул Бурганның бараалгакчызы-биле чугаалажып турда, филистимнерниң турлаанда хөлзээзин улам күштелип эгелээн. Ынчан Саул бараалгакчыга: «Болзун че, чоор сен» – дээн.

20Саул болгаш ооң улузу чыглып алгаш, тулчуушкун болган черге чедип келген. Аңаа коргунчуг улуг дүвүрээзин болган: филистим кижи бүрүзү хылыжын чоок кижизинче аннып, бот-боттарын өлүржүп турган+. 21Ынчан филистимнер-биле ооң мурнунда кады чораан еврейлер Саул биле Ионафанның талазында израильчилерге каттыжа бергеннер. 22Эфрем дагларынга чаштынып чыткан бүгү израильчилер филистимнерниң дезипкенин дыңнап кааш, кады дайылдажыр дээш бодунуң чонунга каттыжа берген. 23Дээрги-Чаяакчы ол хүн ынчалдыр израиль чонну камгалап каан. А тулчуушкун Бет-Авенниң ындынче шилчий берген.

Саулдуң бодунуң шериин чем чивес кылдыр чагааны

24Израильчилер ол хүн шагзырап турупканнар. А Саул улузунга: «Кежээ дүшпээнде, мен дайзыннарымдан өжээн негеп албаанымда, чем амзаар кижи каргаттырар» – дээш, оларның даңгыраан ап алган. Шериглерниң аразындан кым-даа чем амзаваан. 25Ынчан бүгү шерии арыгже чорупкан. А ында алаакта ары чигири бар болган. 26Арыг иштинче кирип келгеш, шериглер ары чигирин көрүп каан. Ынчалза-даа кым-даа ону амзаваан, чүге дээрге олар каргаттырарындан коргуп турган.

27А Ионафан ачазының шериглерден даңгырак ап турганын дыңнаваан болган. Ол тудуп чораан ыяжының ужу-биле ары чигирин ускаш, чипкен. Ооң карактары безин чырып келген. 28Шериглер аразындан бир кижи аңаа: «Сээң ачаң: „Бөгүн чем чиир кижи турар болза, каргаттырар“ – дээн, ынчангаш чон могап турупкан» – деп чугаалаан. 29Ынчан Ионафан мынча дээн: «Мээң ачам бодунуң улузунга багай чүве кылган-дыр+. Көрүңер даан, бо бичии ары чигирин чиптеримге, мээң карактарым чырып келди. 30Бир эвес шериглер боттарының дайзыннарындан тыпкан олчазындан чип алган болза, филистимнерни оон-даа артык кыргып-хыдывас бе?»

31Филистимнерни ол хүн Михмастан Айалонга чедир+ кыргып-хыдып келгеш, израиль шериглер аажок могап турупкан. 32Олар боттарының олча-тывыжынче халый бергеш, хойларны, шарыларны, бызааларны ол-ла черинге өзээш, оларның эъдин ханы-биле чип турганнар. 33Саулга: «Чон Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачыт кылып тур: олар эътти ханы-биле чип тур+» – деп дыңнадыпкан. Ынчан Саул: «Силер бачыт кылган-дыр силер. Ам меңээ улуг даштан чууп эккеп бериңер» – дээн. 34Ооң соонда Саул мынча дээн: «Шериглерни эргий кезип чорааш, мынча деңер: кижи бүрүзү меңээ бодунуң шарызын, бодунуң хоюн эккелзин. Маңаа өзээш, маңаа чиңер, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачыт кылбаңар, ханы-биле чивеңер». Шериглер ол дүне боттарының шарыларын чедип эккелгеш, аңаа соп турганнар. 35Саул Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээш аңаа тудуп каан. Ол ооң Дээрги-Чаяакчыга тургусканы бир дугаар өргүл салыр бедигээжи болур.

36Саул: «Дүне када филистимнерни сүрүп чорупкаш, даң бажынга чедир оларны чаңгыс-даа кижи арттырбайн узуткап, үптеп алыылыңар» – дээн.

«Чүнү кылыксай-дыр силер, ону кылыңар» – деп, шериглер чугаалаан. А Бурганның бараалгакчызы: «Бургандан айтырып көрээлиңер» – дээн.

37Саул Бургандан айтырган: «Филистимнерни сүрүп чоруптайн бе? Оларны израиль чоннуң холунга хүлээдир сен бе?» Ынчалза-даа Бурган ынчан аңаа харыы бербээн+. 38Ынчан Саул: «Шериг баштыңчылары бээр чедип келзиннер, олар кым бөгүн бачыт кылганын тодарадып билип алзыннар. 39Израильдиң Камгалакчызы, дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: мээң оглум Ионафан безин бачыт кылган болза, ол база дораан өлүр» – дээн. Ынчалза-даа шериглер аразындан аңаа кым-даа харыы бербээн. 40Саул бүгү израильчилерге: «Силер шупту бир талазынга туруп алыңар, а мен оглум Ионафан-биле өске талазынга туруп алыылы» – дээн.

Шериглер: «Чүнү кылыксай-дыр силер, ону кылыңар» – деп Саулга харыылаан.

41Ынчан Саул: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы! Туммим-биле[*] бадыткалдан берип көрем» – деп дилээн. Саул биле Ионафанны буруулуг деп тодараткан, а чон актыг болган чүве-дир. 42Саул: «Мээң биле оглум Ионафанның аразынга төлге даштан октаптыңар» – деп дилээн. Төлге Ионафанга дүшкен+. 43Саул Ионафандан: «Сен чүнү канчаптың?» – деп айтырган.

Ионафан ачазынга: «Мен тудуп чораан ыяжым ужу-биле бичии ары чигири ап чипкен кижи-дир мен. Бо-ла-дыр, ол дээш ам өлүрүм ол-дур» – деп харыылаан.

44Саул: «Ионафан, бөгүн өлүр ужурлуг сен! Бир эвес ындыг эвес болза, Бурган мени канчаар-даа кезетсин!» – дээн.

45Ынчалза-даа шериглер Саулга мынча дээн: «Израильди ол хире камгалап каан кижи, Ионафан канчап өлүр чүвел? Канчап-даа ындыг болбас ужурлуг! Дириг Дээрги-Чаяакчы херечи болзун: ооң бажындан чаңгыс дүк-даа черже кээп дүжүп читпес+, чүге дээрге ол Бурганның ачы-дузазы-биле ол бүгүнү кылып турган болгай». Ынчалдыр чон Ионафанны хостап алган, ол дириг арткан.

Саулдуң дайыннары болгаш өг-бүлези

46Ооң соонда Саул филистимнерни сүрерин соксаткан. А филистимнер бодунуң черинче чоруй барганнар. 47Саул Израильге чагыргазын ынчалдыр быжыглап алган. Бодун долгандыр бүгү дайзыннары-биле: моав, аммон, эдом чоннар-биле, Цованың хааннары-биле+ база филистимнер-биле дайылдажып турган. Каяа-даа дайылдажып тургаш, ол тиилеп аар турган[*]. 48Саул эрес-дидим дайылдажып тургаш, амалик чонну база чылча шапкаш+, Израильди эжелекчилерден хостап алган.

49Саул Ионафан, Иессуи база Малхисуа деп оолдарлыг турган+. Ол ийи кыстыг чүве-дир: улуунуң ады – Мерова, а бичиизиниң – Мелхола+. 50Саулдуң кадайы – Ахимаастың уруу Ахиноам турган. Ооң шерииниң даргазы – бодунуң төрел акызы Нирниң оглу Авенир деп кижи турган+. 51(Саулдуң адазы Кис биле Авенирниң адазы Нир Авиилдиң оолдары турган.)+

52Саул бодунуң чагыргазының үезинде филистимнер-биле доктаамал аар-берге дайынны чорудуп турган. Бир эвес Саул кандыг-бир дайылдажып шыдаар күштүг кижи көрүп каар болза, ону бодунче ап аар турган чүве-дир+.

15

Амалик чонга удур дайын

15^1Самуил Саулга: «Дээрги-Чаяакчы сени олива үзү-биле чаггаш, Бодунуң израиль чонунуң хааны кылып кагзын дээш мени чорудупкан чүве+ – дээн. – Ам Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзүн дыңна. 2Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы мынча дидир: „Израильчилер Египеттен чоруп олурда, амалик чон аңаа удур чүнү кылганын, ооң оруун дозуп турганын бодап келдим+. 3Ам барып, амалик чонну чылча шаап, бүрүнү-биле узуткап каавыт. Аңаа черле өршээл көргүспе. Ооң чүзүн-даа алба. Эр, херээжен-даа дивейн, элээди болгаш чаш-даа уруглар дивейн, инек-шары, өшкү-хой, теве, элчигенин-даа арттырбайн кыргып-хыдып кааптыңар“».

4Саул чонну Телаимге чыып эккелгеш көөрге, Израильден 200 000 база Иудеядан 10 000 чадаг шеригжи болган чүве-дир+. 5Саул амалик найысылалдың чоогунга чеде бергеш, шынаага кедег кылып алган. 6Саул кен чонга+: «Амалик улустуң аразындан аңгыланып чоруй барыңар. Оон башка силерни олар-биле кады узуткап каапсымза канчаар. Израильчилер Египеттен чоруп олурда, силер оларның шуптузунга энерел көргүскен болгай силер» – дээн. Кеннер амалик улустуң аразындан аңгыланып алганнар.

7Ынчан Саул амалик чонну Хавиладан+ Египеттиң чоогунда Сурнуң девискээрлеринге чедир чылча шаап каапкан. 8Амалик хаан Агагты диригге тудуп алгаш+, ооң бүгү чонун хылыш-биле кыргып-хыдып каапкан+. 9Ынчалза-даа Саул болгаш ооң шерии Агагты кээргээш, өршээп кааннар, эң эки шээр, бода малын, семис-шыырак хураганнарын база шупту эки малдарын кээргээш, өлүрбээннер. А чудаңгы, арган-дорган малды узуткап каапканнар.

Бурганның Саулдан хая көрнү бергени

10-11Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн Самуилге ажыдып: «Саулду хаан кылып каанымга Мен хараадап тур мен+. Чүге дээрге ол Менден хая көрүнген, Мээң сөзүмнү дыңнаваан-дыр» – деп чугаалаан. Самуилдиң хөңнү баксырааш, дүннү өттүр Дээрги-Чаяакчыга чаннып мөргүп келген. 12Самуил эртен эрте тургаш, Саулга ужуражыр дээш чорупкан. Саул Кармилге баргаш+, аңаа бодунга тураскаал тудуп кааш, Галгалче чоруй барганының дугайында Самуилге дыңнатканнар. 13Самуил чедип кээрге, Саул аңаа: «Дээрги-Чаяакчы силерге ачы-буянын хайырлазын! Мен Дээрги-Чаяакчының чагыын күүсеттим» – дээн.

14Самуил: «Мээң кулаамда хойлар болгаш шарыларның эдери дыңналып турар кандаай чүвел?» – деп айтырган.

15Саул: «Оларны амалик чондан эккелген. Чүге дээрге шериглер Дээрги-Бурган-Чаяакчыга өргүл кылыр дээш, деңгели эң-не эки шээр, бода малды арттырып алган. Оон өскелерин бис шуптузун кыргып-хыдып каапкан бис» – деп харыылаан.

16Самуил: «Болзун! Дүне када меңээ Дээрги-Чаяакчы чүү дээнин сеңээ чугаалап берейн» – дээрге, оозу: «Чугаалап көрүңерем» – дээн. 17Самуил Саулга мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы сени Израильдиң хааны кылып турда, сен бодуң-на чөгенчиг кижи мен деп турдуң чоп. Ам Израильдиң аймактарының кол кижизи апарган-дыр сен. 18Сени Дээрги-Чаяакчы орукче аъткарып тургаш: „Барып, бачыттыг амаликтерни бүрүнү-биле узуткап каг, шуптузун узуткап каггыжеңге чедир, олар-биле дайылдаш“ деп чугаалаважык бе? 19Чүге сен Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнавайн, тыпкан олчаңче халый берген сен? Чүге Дээрги-Чаяакчының мурнунга багай чүве кылган сен?»

20Саул мынчаар харыылаан: «Мен Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнааш, Ооң чоруткан черинче баргаш, амалик хаан Агагты тудуп эккелдим, амалик улусту бүрүнү-биле узуткап кагдым. 21А шериглер шээр, бода малдың эң-не эки деңгелдиглерин силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыга Галгалга өргүл кылыр дээш олчалап алган чүве болгай».

22Самуил: «Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир болгаш өске-даа өргүлдер Ооң сөзүн дыңнааны дег үнелиг деп бе?+ Дыңнангыр болуру өргүл салырындан дээре, чагыртыры семис хой өргүүрүнден дээре болгай+. 23А чагыртпас чорук дээрге илби-шиди ышкаш бачыт-тыр, удурланыр чорук дээрге дүрзү-бурганнарга чүдээни-биле дөмей-дир. Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаарындан ойталааның дээш, Ол сени хаан кылдыр арттырарындан ойталап каапкан-дыр+» – деп чугаалаан.

24Саул Самуилден: «Дээрги-Чаяакчының сөзүн күүсетпейн, бачыт кылган-дыр мен. Силерни база дыңнаваан-дыр мен. Мен улустан корткаш, оларның сөзүн дыңнааным ол-дур. 25А ам менден мээң бачыдым адырып көр. Мээң-биле кады чоруулу. Мен Дээрги-Чаяакчыга барып мөгейип көрейн» – деп дилээн.

26Ынчан Самуил Саулга: «Сээң-биле кады чорувас мен. Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаарындан ойталааның дээш, Ол сени Израильдиң хааны кылдыр арттырарындан ойталап каапкан-дыр» – дээн. 27Самуил чоруур дээш хая көрнү берген. Ынчалза-даа Саул ооң шыва тонунуң эдээнден туттунупкаш, ора тыртып алган+. 28Самуил аңаа мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы Израильде чагыргаңны сенден адыра тырткаш, сенден дээре өске кижиге берипкен-дир+. 29Израильдиң мөңге Бурганы меге чүве чугаалавас болгаш кылган херээ дээш бодалын өскертпес+. Кижилер ышкаш, кылган чүвезинге хараадаар хире эвес, Бурган-дыр ол».

30Саул оон: «Мен бачытты кылган-дыр мен. Ынчалза-даа силер ам мени мээң чонумнуң баштыңнарының мурнунга, Израильдиң мурнунга хүндүлеп, мээң-биле кады чоруптуңар. Мен Дээрги-Бурган-Чаяакчыга барып мөгейип көрейн» – деп дилээн. 31Самуил Саулду барып эдертип алган, Саул Дээрги-Чаяакчыга мөгейген.

32Ооң соонда Самуил: «Амалик хаан Агагты меңээ эккелиңер» – дээн. Илчирбе-биле шарыттырган[*] Агаг аңаа чоокшулап чедип келгеш: «Өлүмнүң айыылы менден чайлай берген бе?» – деп айтырган. 33А Самуил: «Сээң хылыжың иелеринден уругларын чарып турганы дег, херээженнер аразындан сээң аваң ынчалдыр оглундан чарылзын» – дээш, Агагты Дээрги-Чаяакчының мурнунга Галгалга шанчып өлүрүп каапкан. 34Оон Самуил Рамаже чоруй барган. А Саул Гивада бодунуң бажыңынче чана берген. 35Ооң соонда, өлгүжеге чедир, Самуил Саул-биле ужурашпаан+. Ынчалза-даа Самуил Саул дээш муңгарап чораан. А Дээрги-Чаяакчы Саулду Израильдиң хааны кылып кааны дээш хараадаан.

16

Самуилдиң Давидти хаан болур кылдыр чаап кааны

16^1Дээрги-Чаяакчы Самуилге мынча дээн: «Израильдиң хааны кылдыр Мээң хүлээп албааным Саул дээш кажанга чедир муңгарап кээр сен? Бодуңнуң мыйыс саваңны олива үзү-биле долдуруп алгаш, чорувут+. Мен сени Вифлеем чурттуг Иессейже чорудуп тур мен, чүге дээрге ооң оолдарының аразындан Мен Бодумга хаанны көрүп алдым».

2Самуил: «Мен канчап чоруптар мен? Саул ону дыңнап кааш, мени өлүрүп кааптар болгай» – дээн.

Дээрги-Чаяакчы: «Инектен ап алгаш: „Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылыр дээш чедип келдим“ – деп чугаалааш, 3Иессейни өргүл ёзулалынче чалап ал. Чүнү кылырын айтып бээримге, сен Мээң айтып бергеним кижини чаап, демдектеп каар сен» – деп чугаалаан.

4Дээрги-Чаяакчы чүү дээнил, Самуил шак-ла ынчалдыр кылган. Кажан ол Вифлеемге чедип кээрге, хоорайның баштыңнары аңаа уткуштур девидеп үнүп келгеш: «Эп-найыралдыг келдиңер бе?» – деп айтырганнар. 5Ол: «Ийе, Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылыр дээш эп-найыралдыг келдим. Ыдыктанып-арыгланып алыңар+, мээң-биле кады өргүл ёзулалынга киржиңер» – дээн. Иессейни база ооң оолдарын ыдыктап кааш, оларны өргүлче чалаан.

6Олар чедип кээрге, Самуил Элиавты+ көрүп кааш, «Дээрги-Чаяакчының шилип алган кижизи бо болгай аан» деп бодаан. 7Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы Самуилге мынча дээн: «Ооң даштыкы хевиринче болгаш дурт-сынының узунунче көрбе. Ону Мен хүлээп албаан мен. Мен кижилер дег эвес мен. Кижилер улустуң арын-шырайынче көөр, а Дээрги-Чаяакчы улустуң чүрээнче көөр+». 8Иессей Авинадавты Самуилге кыйгырып эккеп бээрге, оозу: «Дээрги-Чаяакчы бо кижини шилип албаан-дыр» – дээн. 9Иессей Самуилге Шамманы+ эккээрге: «Дээрги-Чаяакчы мону база шилип албаан-дыр» – дээн. 10Шак ынчалдыр бодунуң чеди оглун чедирерге, Самуил Иессейге: «Бо оолдардан Дээрги-Чаяакчы кымны-даа шилип албаан-дыр» – деп чугаалаан.

11Ынчан Самуил Иессейден: «Оолдарыңар шуптузу мында бе?» – деп айтырган.

Иессей: «Бичези база бар. Ол хой кадарып чоруй барган-дыр» – деп харыылаан.

Самуил: «Ону сүрдүрүп эккелем. Ол бээр чедип келгиже, бис чемненмес бис» – дээн. 12Иессей биче оглун сүрдүрүп эккелген. Ол кызыл-сарыг баштыг, чараш карактарлыг, чараш шырайлыг оол болган. Дээрги-Чаяакчы Самуилге: «Ол-дур. Тургаш, ону чаап каг» – дээн. 13Самуил олива үстүг мыйысты алгаш, ону акылары көрүп турда, чаап каан+. Ол хүнден эгелээш, Дээрги-Чаяакчының Сүлдези Давидти бүргеп алгаш+, оон адырылбаан. А Самуил ооң соонда Рамаже чорупкан.

Давидтиң Саулга бараан болуп эгелээни

14А Саулдан Дээрги-Чаяакчының Сүлдези адырлы берген. Ону Дээрги-Чаяакчының ыдыпканы каржы сүнезин аажок дүвүреди берген+. 15Саулдуң дүжүметтери аңаа мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчыдан келген каржы сүнезин силерни аажок дүвүредип турар-дыр. 16Бистиң дээргивис, бодуңарның мурнуңарда турар чалчаларыңарга, бистерге, чадаганга тергиин ойнаар уран хөгжүмчү кижиден тып эккээр кылдыр дужаалдан берип калыңар. Кажан каржы сүнезин Бургандан чедип кээрге, ол кижи хөгжүмге ойнап тургаш, силерни оожургадыр».

17Саул дүжүметтеринге: «Тергиин ойнаар уран хөгжүмчү кижиден меңээ тып эккеп бериңер» – деп чугаалаан+.

18Ынчан ооң дүжүметтериниң бирээзи: «Мен Вифлеем чурттуг Иессейниң бир оглун көрген мен. Ол хөгжүмге ойнап билир, эрес-дидим болгаш дайылдажып билир, сөскүр-дылгыр, көрүштүг кижи; Дээрги-Чаяакчы ооң-биле кады чоруур» – дээн.

19Саул бодунуң төлээлерин дамчыштыр Иессейже: «Хой кадарып турар оглуң Давидти менче чорудувут» – деп сөгледипкен.

20Иессей хлебти, көгээржикке араганы элчигенге чүдүргеш, бир анай бергеш, оглу Давидти Саулче чорудупкан. 21Давид Саулга чедип келгеш, аңаа бараан болуп эгелээн. Ол Саулга дыка таарышкан болгаш, ооң чепсек тудукчузу болу берген. 22Саул Иессейже: «Давид меңээ бараан болуп тургай аан, чүге дээрге ол мээң ээ көрүүшкүнүмнү чедип алган-дыр» – деп сөгледипкен. 23Кажан Бурганның чорутканы сүнезин Саулду эргип кээрге, Давид хөгжүмге ойнап эгелээр. Ынчан Саулга чиик болгаш эки апаар, каржы сүнезин оон ойлап чоруй баар болган.

17

Давидтиң Голиафты тиилээни

17^1Филистимнер дайылдажыры-биле боттарының шериглерин бөлүп, Иуданың аймааның черинде Сохога чыглып келгеш, Сохо биле Азеканың аразында+ Эфес-Даммимге турлаг кылгаш, турумчуп алганнар. 2А Саул болгаш израильчилер чыглып алгаш, Эла шынаазынга турлаг кылгаш, филистимнерге удур дайынга белеткени бергеннер. 3Филистимнер бир талазында дагга, а израильчилер өске талазында дагга быжыгланып алганнар, оларның ортузунда шынаа бар чүве-дир.

4Филистимнерниң турлаандан Геф чурттуг Голиаф деп аттыг күчүтен чааскаан үнүп келген+: ооң узуну алды кыры болгаш бир сөөм турган. 5Бажында хүлер куяк бөрттүг, куяк хеп кеткен, ооң хүлер куяк хевиниң деңзизи 5000 шекел, 6буттарында хүлерден кылган бут камгалаар хептиг, эгин артында хүлер дозуг-камгалалдыг. 7Ооң чыдазының чоону пөс-таавычыларның өзек ыяжы дег турган+. А чыдазының демир бажының деңзизи 600 шекел чүве-дир[*]. Ооң мурнунда дозуг-камгалал тудукчузу чоруп олурган. 8Голиаф үнүп келгеш, израиль шериглерже мынча деп алгырып чораан: «Чүү дээш дайылдажып үнүп келдиңер? Мен филистим кижи мен, а силер Саулдуң кулдары эвес-тир силер бе?+ Араңардан мээң-биле тутчур кижиден шилип алыңар, ол мээң чанымче чедип келзин. 9Бир эвес ол мээң-биле месилдешкеш, мени өлүрүп каар болза, бис силерниң кулдарыңар болур бис. Бир эвес мен тиилээш, ону өлүрүп каар болзумза, силер бистиң кулдарывыс болуп, биске бараан болур силер». 10Оон ыңай ол: «Бөгүн мен Израильдиң шерииниң адын баксырадып каар мен. Бир кижиден үндүрүңер, ооң-биле тутчуп көрейн» – дээн. 11Филистим кижиниң ол чугаазын Саул болгаш бүгү израильчилер дыңнааш, шупту коргуп, аажок девидей бергеннер.

12Давид дээрге Иуданың черинде Вифлеем чурттуг Иессей деп аттыг эфрат[*] кижиниң сес оглунуң бирээзи турган. Иессей Саулдуң чагыргазының үезинде кырып калган турган. 13Иессейниң үш улуг оглу Саул-биле кады дайынче чорупкан. Дайынче чорупкан үш оглунуң аттары бо-дур: улуу – Элиав, ийи дугаары – Авинадав, үшкүзү – Шамма+. 14Давид эң-не хеймери турган. Үш улуг акызы Саул-биле дайын чоруптарга, 15Давид Саулдан чоруткаш, ачазының шээр малын кадарар дээш, Вифлеемче чанып келген чүве-дир.

16Филистим Голиаф дөртен хүн иштинде эртен, кежээ бодун көөргедип келген. 17Иессей бир катап оглу Давидке: «Бир эфа хооруп каан үрезиннерден база он хлебтен ап алгаш, турлагда акыларыңга дүрген аппарып бер. 18А бо он быштакты муң шериг баштыңчызынга бергеш, акыларыңның амыр-кадыын айтыргаш, ону бадыткаар демдектен эккел+. 19Олар Саул болгаш бүгү израильчилер-биле Эла шынаазынга филистимнер-биле тулчур-дур» – дээн. 20Давид эртен эрте тургаш, таңныылга хойларын хүлээдип кааш, чүъгүн алгаш, ачазының дужааганын ёзугаар чорупкан. Ол израиль турлагга чедип келгенде, шериглер чыскаалыпкан, алгы-кышкылыг тулчуушкунче үнеринге белеткенип турган. 21Израильчилер болгаш филистимнер бот-боттарынга удурланыштыр чыскаалып алганнар. 22Давид тудуп чораан чүъгүн таңныылга арттырып кааш, чыскаалганнарга чеде бергеш, акыларының амыр-кадыын айтырган.

23Давид акылары-биле чугаалажып турда, Геф чурттуг Голиаф деп аттыг филистим күчүтен бодунуң демги-ле сөстерин катап чугаалаан. Давид ону дыңнап каан. 24Израильчилер ол кижини көрүп кааш, шупту аажок коргуп, оон дезип халчып турганнар. 25Олар мынча дижип турганнар: «Дуу ол үнүп келген кижини көрүп тур силер бе? Ол Израильди кочулаар дээш үнүп келген кижи-дир. Ол кижини өлүрүп каар кижи турар болза, ону хаан хөй өнчүлүг аажок бай кылып каар ийик, аңаа уруун кадай кылдыр бергеш+, ооң ада төрелин Израильге албан-хүлээлгезинден хостуг кылып каар ийик». 26Давид чанында турган улустан: «Бо филистим кижини өлүрүп кааш, Израильдиң адын камгалап каар кижини канчаарыл? Дириг Бурганның аг-шериин базынчактаар хире кыртыжадып демдектетпээн филистим чүү апарганыл бо?» – деп айтырган. 27Чон аңаа ол кижини өлүрүп каар болза, кандыг болурунуң дугайында демги-ле сөстерни катап чугаалаан.

28Давидтиң улуг акызы Элиав ооң чон-биле чугаазын дыңнап кааш, дуңмазынга хорадап чугаалаан: «Бээр чүге чедип келген сен, каш хоюңну ховуда кымда арттырып кааның ол? Сээң бодуңну өрү көрдүнериңни болгаш чүрээң хейлиин билир мен. Сен тулчуушкун көөр дээш келген-дир сен». 29Давид акызынга: «Чүнү канчапкан кижи мен? Мээң чугаалаан сөстерим дээш ажынып тур сен бе?» – дээн. 30Давид акызындан хая көрнү бергеш, өске кижиге демги-ле сөстерин катаптаарга, чон база шак-ла ынчаар харыылаан.

31Давидтиң чугаалаан сөстерин дыңнаан улус Саулга дамчыдыптарга, ол ону кыйгырыпкан. 32Давид Саулга: «Ол филистим кижи дээш кымның-даа хөңнү баксыравазын. Силерниң чалчаңар мен ооң-биле барып тутчуп көрейн» – дээн.

33Саул Давидке: «Ол филистимге удур сен туржуп шыдавас сен, чүге дээрге сен ам-даа чаш оол-дур сен, а ол кижи аныяк назынындан тура дайынчы кижи-дир» – дээн.

34Ынчан Давид Саулга мынча деп харыылаан: «Силерниң чалчаңар мен ачамның хоюн кадарып чорумда, одардан арзылаң азы адыг хой аптар таварылгалар турган. 35Ындыг таварылгада мен араатанның соондан сүрүп маңнапкаш, олче халдай бергеш, ооң аспаандан хоюмну былаап ап турган мен. А бир эвес ол менче халып кээр болза, ооң селбегер дүгүнден туткаш, ойтур октааш, өлүрүп каар турган мен. 36Силерниң чалчаңар мен арзылаңны-даа, адыгны-даа өлүрүп чораан мен. Ол кыртыжадып демдектетпээн филистим-биле база ынчаар аажылаар мен, чүге дээрге ол дириг Бурганның аг-шериин базынчактап турар-дыр». 37Оон ыңай Давид: «Мени арзылаң болгаш адыгның аспаандан адырып ап чораан Дээрги-Чаяакчы ол филистимниң холундан база адырып аар-ла ыйнаан» – дээн.

Саул Давидке: «Бар че, Дээрги-Чаяакчы сээң-биле кады-ла болзунам» – дээш, 38аңаа бодунуң хөйлеңин, бажынга хүлер куяк бөргүн база куяк хевин кедирип каан. 39Давид Саулдуң хевин кеткеш, хылыжын астып алгаш, кылаштап эгелээн, ынчалза-даа ындыг ок-чепсекке, хепке ол чаңчыкпаан турган. Оон Давид Саулга: «Ындыг хептиг кылаштап шыдавас, чаңчыкпаан-дыр мен» – дээш, ол бүгүнү уштуп каапкан.

40Давид даянгыыжын холунга тудуп алгаш, дамырак сугдан беш хоюг даш шилип алгаш, оларны ап чорааны кадарчылаарда тудар хавынга суп алган. Давид филистим кижиге удур холунда хаптыг, даш октаар хөм баглыг үнүпкен. 41Филистим база удур үнүпкен. Ол Давидче чоокшулап кел-ле чыткан, а ооң мурнунда дозуг-камгалал тудукчузу чоруп орган. 42Филистим Давидче кыжырыг-биле көрген, чүге дээрге ол аныяк, аянныг болгаш чараш болган.

43Филистим кижи Давидке: «Менче чүге даянгыыш тудуп алган кел чыдыр сен? Ыт-тыр мен бе мен?» – дээш, Давидти бодунуң бурганнарының аттары-биле каргаан. 44Оон филистим кижи Давидке: «Менче чоокшулап келем, сээң мөчү-сөөгүңнү мен дээрниң куштарынга база ховунуң аңнарынга каап берейн» – дээн+.

45А Давид филистимге: «Сен меңээ удур хылыштыг, чыдалыг, дозуг-камгалалдыг кел чор сен, а мен сеңээ удур сээң кыжырып турганың израиль шеригниң Бурганы, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының ады-биле бар чор мен+. 46Бөгүн Дээрги-Чаяакчы сени мээң холумга хүлээдип бээр. Мен сени өлүргеш, бажыңны ооруп каар мен. Оон филистим шериглерниң мөчү-сөөгүн дээрниң куштарынга база черниң аңнарынга каап бээр мен. Ынчан бүдүн делегей Израильде Бурган бар дээрзин билип алыр+. 47Мында чыглып келген бүгү кижилер Дээрги-Чаяакчының тиилеп аарынга хылыш болгаш чыда-даа херек чок деп билип алзын+. Ол Боду-ла тиилеп аар, ынчангаш Ол силерни бистиң холдарывыска хүлээдип бээр» – деп харыылаан+.

48Кажан филистим туруп келгеш, Давидче чоокшулап олурда, Давид филистимге уткуштур чыскаалган шериглерниң талазынче дүрген маңнапкан. 49Давид хавынче холун суккаш, оон даш ап алгаш, филистимче хөм баг-биле октаптарга, дажы ооң хаваанче кадалы бээрге, ол кижи черже доңгая барып дүшкен. 50Ынчалдыр Давид филистимни даш октаар хөм баг болгаш даш-биле тиилеп алган. Ол холунга хылыш безин тутпайн, тиилээш, филистимни өлүрүп каан+. 51Давид филистим кижиге халып чеде берип, филистим кижиниң кырынче үне халааш, ооң хылыжын хынындан ужулгаш, бажын одура шаап, өлүрүп каан. Филистимнер маадырының өлүп калганын көргеш, дезипкеннер.

52Израиль болгаш Иудеяның улузу тура халчып келгеш, филистимнерни алгы-кышкы-биле Гефтиң[*] ужунга база Экроннуң хаалгазының аксынга чедир сүргеннер. Аштырган филистимнер Шаарим оруунда+ Гефке база Экронга чедир кырылганнар. 53Израильчилер филистимнерни сүрүп-сүрүп, ээп келгеш, оларның турлаан үптеп каапканнар. 54Давид филистим кижиниң бажын Иерусалимче аппарган+, а ооң ок-чепсээн чадырынга салып алган.

55Филистимге удур үнүп келген Давидти көргеш, Саул шериг даргазы Авенирден+: «Авенир, бо оол кымның оглул?» – деп айтырган. Авенир: «Хааным узун назылазын, билбес мен» – деп харыылаан. 56Хаан: «Бо оол кымның оглул деп барып айтырзыңза» – дээн. 57Давид филистим кижини тиилеп кааш чоруп олурда, Авенир ону эдертип алгаш, Саулга эккелген. Ол филистимниң бажын тудуп алган чораан. 58Саул оон: «Кымның оглу сен, оол?» – деп айтырган. Давид: «Силерниң чалчаңар Вифлеем чурттуг Иессейниң оглу мен» – деп харыылаан.

18

Ионафан биле Давидтиң найыралы

18^1Давид Саул-биле чугаалажып доозупканда, Саулдуң оглу Ионафан Давидтиң сагыш-сеткилин бодунуу дег билип, аңаа ынак апарган+. 2Ол хүн Саул Давидти бодунче ап алгаш, ачазының бажыңынче чандырбаан. 3А Ионафан Давид-биле эп-найыралдың дугуржулгазын кылып алган, чүге дээрге ол ооң сеткил-сагыжын бодунуу дег билип, аңаа ынак апарган. 4Ионафан бодунуң кедип чорааны даштыкы хевин ужулгаш, Давидке берипкен. Бодунуң хөйлеңин, хылыжын, чазын, курун база аңаа берипкен. 5Саул Давидти кайнаар-даа чорудуптарга, ол чүнү-даа угаан-сарыылдыг кылып турган. Ынчангаш Саул ону шериг улустуң даргазы кылып каан. Бүгү чонга болгаш Саулдуң дүжүметтеринге ол тааржыр болган.

Саулдуң Давидке адааргай бергени

6Давид филистим кижини тиилеп каанының соонда шериглер чанып олурда, Израильдиң бүгү хоорайларының херээженнери Саул хаанга уткуштур ыр-шоорлуг, хөглүг самнап, хөгжүм херекселдери-биле ойнап үнүп кээп турганнар+. 7Ойнап-хөглээн херээженнер мынча деп ырлажып турганнар: «Саул муң-муң кижини, Давид түмен-түмен кижини тиилеп каан-дыр!+» 8Саулга ындыг чугаа дыңнаары анчыг болган, ынчангаш ол аажок хорадааш: «Давидке түмен-түмен, а меңээ чүгле муң-муң кижилер онаап турар-дыр. Аңаа ам чүгле хааннаары четпейн турар-дыр» – дээн. 9Ол хүнден эгелээш, Саул Давидче каразып көөр апарган.

10Даартазында Саулду Бурганның чорутканы каржы сүнезин бүргеп алырга+, ол бодунуң бажыңынга өттүр билип медеглеп чоруп турган. Ол өйде Давид, ооң мурнунда хүннерде дег, хылдыг хөгжүмге ойнап орган. Ынчан Саулдуң холунга чыда туттунуп келген чүве-дир. 11Саул чыданы: «Давидти ханага чыпшыр кадаптайн адырам» деп бодааш, октапкан. Ынчалза-даа Давид ону ийи катап былдапкан. 12Саул Давидтен коргар апарган. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Давид-биле кады болган, а Саулдан Ол ойталап каапкан. 13Ынчангаш Саул Давидти бодунуң чанындан ыраткаш, ону муң шериг баштыңчызы кылып каан. Давид шериглерниң дайынчы херектерин удуртуп турган. 14Давид чүнү-даа кылганда, чедимчелиг болуп келген. Дээрги-Чаяакчы ооң-биле кады болган+. 15Саул ооң чедимчезин көргеш, оон дыка коргуп турган. 16А бүгү Израиль болгаш Иудея аңаа ынак апарган, чүге дээрге ол чоннуң дайынчы херектерин удуртуп турган.

Саулдуң уруун Давидтиң кадай кылдыр алганы

17Саул Давидке мынча дээн: «Бо мээң улуг уруум Мерова-дыр. Ону мен сеңээ кадай кылдыр бээр мен+. Сен чүгле эрес-дидим болуп, Дээрги-Чаяакчының дайыннарын чорудуп көр+». Шынында Саул: «Давидтиң амы-тынын мээң холум эвес, филистимнерниң холу үскей аан» деп бодап алган. 18Ынчалза-даа Давид Саулга: «Хаанның күдээзи болур хире кым-дыр мен мен? Мээң төрел бөлүүм-даа, адамның ук-төөгүзү-даа Израильде билдингир деп бе?» – дээн+. 19Давидке Саулдуң уруу Мерованы кадай кылдыр бээр дээрге, ону Мехола чурттуг Адриэлге шагда-ла кадай кылдыр берипкен болган+.

20Ынчалза-даа Саулдуң өске уруу Мелхола Давидке ынакшый берген чүве-дир. Ол дугайын Саул дыңнап кааш, аңаа аажок таарзынган. 21Саул: «Мелхоланы Давидке кадай кылдыр бээримге, ол аңаа дузак апаар. Ынчан ол филистимнерниң холунче кире бээр» деп бодап алган. Ол Давидке: «Сен мээң-биле ам өске уруумну дамчыштыр төрелдежир сен» – дээн. 22Саул бодунуң дүжүметтеринге: «Давидке: „Хаан сенче ээ көрнүп турар-дыр. Ооң дүжүметтери шупту сеңээ ынак-тыр. Хаан-биле төрелдежип көр“ – деп бүдүү чугаалаңар» – деп дужааган.

23Саулдуң дүжүметтери ол сөстерниң шуптузун Давидтиң кулаанга чедирерге, Давид оларга: «Хаанның күдээзи болуру белен херек деп бодаар силер бе? Мен дээрге ядыы болгаш көскү эвес кижи-дир мен» – дээн. 24Дүжүметтер Саулга Давидтиң сөстерин дамчыдып чугаалааннар.

25Саул: «Ынчаарга Давидке: „Хаан сенден уруу дээш суй белек негевес+. Сен чүгле хаанның өжээнин негеп, чүс филистим кижини өлүргеш, бадыткалы кылдыр олардан үзе кезип алган кештерни эккеп көргүзер ужурлуг сен+“ – деп чугаалаңар» – дээн. Саул ынчалдыр Давидти филистимнерниң холу-биле чок кылып каар деп бодаан.

26Дүжүметтер хаанның сөстерин Давидке чугаалаарга, Давид хаанның күдээзи болурунга таарзына берген. 27Айтып каан хүннери төнмээнде-ле, Давид бодунуң шериглери-биле чоруткаш, 200 филистимни өлүргеш, олардан үзе кескен кештерни шуптузун хаанга, ооң күдээзи болур дээш, эккелген. Саул уруу Мелхоланы Давидке кадай кылдыр берипкен.

28Саул Дээрги-Чаяакчы Давид-биле кады деп чүвени билген, көрген. Оон аңгыда уруу Мелхола Давидке ынак дээрзин билген. 29Саул Давидтен оон-даа артык коргар апарган болгаш ооң бүгү назынында дайзыны болу берген. 30Кажан филистимнерниң баштыңчылары дайын чорудуп үнүп кээрге, эгезинден эгелээш, Давид Саулдуң өске дүжүметтеринден чедимчелиг болуп келген. Ынчангаш ооң ады аажок алдаржый берген.

19

Саулдуң Давидти истеп-сүрүп эгелээни

19^1Саул бодунуң оглу Ионафанга болгаш дүжүметтеринге Давидти өлүрүп кааптарының дугайында чугаалап турган. Ынчалза-даа Давид Саулдуң оглу Ионафанның сеткилинге кирип турган. 2Ионафан Давидке: «Мээң ачам Саул сени өлүрер арга дилеп турар-дыр. Даарта оваарымчалыг бол, кандыг-бир черже чашты бер. 3А мен ачам-биле ховуже үне бергеш, ооң чанынга турар мен. Сээң чаштына берген чериңниң чоогунга ачам-биле сээң дугайыңда чугаалашкаш, ооң чүү дээнин сеңээ чугаалап бээр мен» – дээн.

4Ионафан ачазынга Давидтиң дугайында эки чүүлдерни чугаалаан. Ол ачазынга: «Хаан бодунуң чалчазы Давидке удур бачыт кылбас-ла ыйнаан, чүге дээрге ол силерге удур кандыг-даа багай чүве кылбаан-дыр. Ооң кылып турар херектери шупту силерге ажыктыг-дыр. 5Филистим күчүтенни өлүрер деп тура, ол бодунуң амы-тынын артынга каапкан-дыр+. Ынчан Дээрги-Чаяакчы бүгү Израильге улуг тиилелге берди. Силер ол бүгүнү көргеш, өөрүп-амырап турдуңар. Ам чүү дээш буруу чок кижиге удур бачыт кылып, чылдагаан чок черге Давидти өлүрер деп турарыңар ол?» – дээн.

6Ионафанның сөзүн дыңнааш, Саул: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: Давид өлбес» – деп сөзүн берген. 7Ионафан Давидти кыйгыргаш, ол болган чугааны дамчыткаш, ону Саулга эккелген. Саул Давид-биле ооң мурнунда дег ээлдек чугаалашкан.

Мелхоланың Давидти камгалап кааны

8База катап дайын эгелээн. Давид филистимнерге удур тура халааш, оларны чылча шаап каапкан. Филистимнер оон дезип чорупканнар. 9Бурганның чорутканы каржы сүнезин Саулду эргип келгенде+, ол бажыңынга олурган. Ол холунга чыда тудуп олурган, а Давид ол өйде хылдыг хөгжүмге ойнап олурган чүве-дир. 10Саул Давидти ханага чыпшыр кадаптар бодаан, ынчалза-даа демгизи былдаптарга, чыда ханаже кадалы берген. А Давид ол дүне дезипкеш, чаштына берген. 11Саул айбычыларын Давидтиң бажыңынче чорудупкаш, ону кедеп тургаш, эртен өлүрүп кааптарын дужааган+. Ынчан Давидтиң кадайы Мелхола+: «Сен бо дүне амы-тының камгалап, чашты бербес болзуңза, эртен өлүртүп аар сен» – дээн. 12Мелхола Давидти соңгадан үндүрүптерге, ол амы-тынын камгалап дезе берген+. 13Мелхола дүрзү-бурганны алгаш, орунунга чыттыргаш, ооң бажынга өшкү кежи салгаш, хеп-биле шуглап каан. 14Саул Давидти эккелзин дээш айбычыларын чорудуптарга, Мелхола: «Ол аарып турар» – дээн. 15Саул айбычыларын Давидти дилеп тывары-биле катап чорудупкаш: «Ону өлүрер кылдыр орун-дөжээ-биле кады эккелиңер» – дээн. 16Саулдуң айбычылары чедип келгеш көөрге, орунда дүрзү-бурган, а ооң бажында өшкү кежи чыткан.

17Саул Мелхоладан: «Чүге мээң дайзынымны дестирип чорудупкаш, мени мегелээниң ол?» – деп айтырган.

А Мелхола ачазынга: «Ол меңээ: „Мени салбас болзуңза, сени өлүрүп кааптар мен“ – диди» – дээн.

Давидтиң Самуилче дезипкени

18Давид ынчалдыр дезип камгалангаш, Рамада Самуилге чедип келгеш+, Саулдуң ону канчанганын шуптузун чугаалап берген. Оон Самуил-биле чорупкаш, Наватка доктааган. 19«Давид Раманың Наватта барган» деп Саулга дыңнадыпканнар. 20Саул айбычыларын Давидти эккээр кылдыр чорудупкан. Кажан олар өттүр билип медеглеп чыылган Бурганның медээчилерин болгаш оларны башкарып турган Самуилди көрүп каарга, Бурганның Сүлдези Саулдуң айбычыларын бүргей бээрге+, олар өттүр билип медеглеп эгелээннер. 21Ол дугайын Саулга дыңнадыптарга, ол өске айбычыларын чорудуптарга, олары база өттүр билип медеглеп эгелээннер. Үш дугаарында айбычыларын чорудуптарга, олар база өттүр билип медеглеп турганнар.

22Саул Рамаже боду чорупкан. Сефте улуг кудук чанынга чеде бергеш: «Самуил биле Давид кайдал?» – деп айтырарга, аңаа: «Раманың Наватта» – деп харыылааннар. 23Саул Рамада Наватче чорупкан. Бурганның Сүлдези ону бүргей бээрге+, ол чоруп ора, Рамада Наватка келгижеге чедир өттүр билип медеглеп турган. 24Ол база идик-хевин уштуп каапкаш, Самуилдиң мурнунга чүвени өттүр көрүп медеглеп турган+. Ол хүнзедир база ол дүннү өттүр чанагаш чыткан. («Таанда Саул база Бурганның медээчилериниң аразында бе?» дижир чугаа ол болуушкундан тывылган+.)

20

Ионафанның Давидке дузалааны

20^1Давид Раманың Наваттан дезипкеш+, Ионафанга чедип келгеш: «Сээң ачаңның мурнунга бачыттыг чүнү кылыпкан кижи мен? Чүнү канчапкан, чүнү үүлгедипкен мен? Чүү дээш ачаң мени өлүрер деп турар кижил?» – деп чугаалаан.

2Ионафан аңаа: «Чок, сен өлбес сен. Ачам меңээ чугаалавайн, кандыг-даа херек кылбас ужурлуг. Ачам менден ону чүү дээш чажырар деп? Ол ынчанмас» – дээн.

3Давид: «Сээң ээ көрүүшкүнүңнү чедип алганымны ачаң эки билир, ынчангаш ол иштинде: „Ол дугайын Ионафан билбезин, оон башка хомудай бээр“ деп бодап алган боор. Дириг Дээрги-Чаяакчының-даа, сээң-даа адыңар-биле даңгыраглап тур мен: мээң өлүмүм мыяда-дыр» – деп чугаалаан.

4Ионафан Давидке: «Сен чүнү күзей-дир сен, ону сен дээш кылыр мен» – дээн.

5Давид Ионафандан: «Даарта ай чаазы-дыр[*]. Мен хаан-биле кады чемненир ужурлуг мен. Сен мени салывыт, мен ховуга үш хондур, кежээге чедир чашты берейн. 6Бир эвес ачаң мени айтырза, сен: „Давид менден чөпшээредип алгаш, бодунуң хоорайы Вифлеемче чорупту. Чүге дээрге аңаа ооң төрел бөлүүнүң бо чылгы өргүл салыр хүннери болур дээр-дир“ – деп чугаала. 7Бир эвес ол: „Ындыг-дыр“ – дээр болза, сээң чалчаң меңээ эки болур. А бир эвес ол ажынып эгелээр болза, каржы херекти ол шиитпирлээр дээрзин билип ал. 8Сен бодуңнуң чалчаңга энерелден көргүс, чүге дээрге сен чалчаң-биле Дээрги-Чаяакчының мурнунга дугуржулга кылган болгай сен. Бир эвес мен кандыг-бир буруу кылган болзумза, мени сен бодуң өлүрүп каавыт+. Ачаңга мени чедирген херээң чүү боор?»

9Ионафан Давидке: «Ындыг чүве канчап-даа болбас! Бир эвес ачам сеңээ удур кандыг-бир каржы үүлгедиг бодап алганын билип алзымза, ол дугайында сеңээ канчап дамчытпас кижи мен» – дээн.

10Давид: «Бир эвес ачаң сеңээ каржы харыы бээр болза, ону меңээ кым дамчыдарыл?» – деп Ионафандан айтырган.

11Ионафан: «Ховуже үнээлем» – деп Давидке чугаалаарга, олар иелээн ховуже чорупканнар. 12Ионафан Давидке мынча дээн: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: соңгузу хүн бо-ла үеде ачамның байдалын көөр мен. Бир эвес ооң сеңээ хамаарылгазы эки болза, мен сенче дыңнадыкчы чорудупкаш, ол дугайын чугаалаар мен. 13Бир эвес мээң ачам сеңээ хамаарыштыр багай чүве кылыр деп бодап алган болза, дыңнадыпкаш, сени салып чорудуптар мен. Ынчан сен тайбың чоруптар сен. Бир эвес ындыг эвес болза, Дээрги-Чаяакчы мени канчаар-даа кезеткей аан! Дээрги-Чаяакчы мээң ачам-биле кады чорааны дег, сээң-биле кады болзун. 14А сен база, мен дириг-ле артсымза, Дээрги-Чаяакчының энерелин меңээ көргүзүп көр. 15А бир эвес мен өлүп калзымза, мээң салгалымга энерелиң көргүзериңден ойталавайн көр+. Дээрги-Чаяакчы Давидтиң дайзыннарын шуптузун чер кырынга узуткап кааптар үеде безин оон ойталавайн көр».

16Ионафан ынчалдыр Давид болгаш ооң салгалы-биле керээ чарып алгаш: «Дээрги-Чаяакчы Давидтиң дайзыннарындан өжээнин негеп аар болзун!» – дээн. 17Ионафан Давидке база катап ынакшылын бадыткап даңгыраглаан, чүге дээрге ол аңаа боду бодунга дег ынак турган+.

18Оон Ионафан Давидке мынча дээн: «Даарта ай чаазы-дыр. Сени албан айтырарлар, чүге дээрге сээң олудуң куруг болур. 19Сен соңгузу хүн бадып келгеш, мооң мурнунда чаштып турганың черже дүрген чедип келгеш, Азел деп даштың чанынга олуруп аар сен. 20А мен ол даштың чанынче кара аткан кижи бооп, үш согундан адыптар мен. 21Оон мен: „Барып согуннарны тып эккел“ – дээш, чалчамны чорудуптар мен. Бир эвес мен ол оолга: „Согуннар сээң артыңда чыдыр, ап ал“ – дээр болзумза, сен меңээ чедип кээр сен. Шупту чүве тайбың болганы ол, дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: сеңээ багай чүве болбас. 22А бир эвес мен ол оолга: „Согуннар сээң мурнуңда-дыр“ – дээр болзумза, ынчан сен чорувут. Сени Дээрги-Чаяакчы дестирип турары ол-дур. 23А сээң биле мээң аравыста чугаавыстың кезээ мөңгеде херечизи Дээрги-Чаяакчы болур».

Саулдуң Ионафанга ажына бергени

24Давид ховуже чаштып чоруй барган. Ай чаазы үнүп келгенде, хаан чемненир дээш олуруп алган. 25Хаан бодунуң доктаамал саадаар олудунга, хана чанынга олуруп алган. Ионафан туруп алган, а Авенир+ Саулдуң чанынга олурган. Давидтиң олуду куруг артып калган. 26Ол хүн Саул чүнү-даа ыыттаваан, «Давид бужартай бергеш, арыг эвезинден адырлып албааны ол-дур» деп бодаан+. 27Ай чаазының ийиги хүнү үнүп келген, а Давидтиң олуду ээн артып калган. Ынчан Саул оглу Ионафандан: «Чүге Иессейниң оглу дүүн-даа, бөгүн-даа чемненип келбеди?» – деп айтырган.

28Ионафан Саулга: «Давид менден Вифлеем баарын чөпшээредип алды. 29Ол меңээ: „Бистиң хоорайда төрел бөлүүвүстүң өргүл кылыр хүнү болур. Мени салып көрем. Акым меңээ чедип кээрин чагаан. Сен менче ээ көрнүр болзуңза, барып акыларымга ужурашкаш кээйн“ – диди. Ынчангаш Давид маңаа чемненип келбээни ол-дур» – деп харыылаан.

30Ынчан Саул Ионафанга аажок хорадай бергеш, мынча дээн: «Өөдежок болгаш чагырга чок эшпиниң оглу! Бодуңну болгаш аваңны бак атка киирип, Иессейниң оглунуң талазында турарыңны мени билбес деп бодадың бе? 31Иессейниң оглу чер кырынга дириг чоруур болза, сен хаан чагыргазын ап шыдавас сен. Ам бо дораан ону тыпкаш, меңээ эккеп бер. Ол өлүр ужурлуг!»

32Ионафан ачазы Саулга: «Ону чүү дээш өлүрер чүвел? Ол чүнү канчапканыл?» – дээн.

33Ынчан Саул шанчып каар дээш оглунче чыда октапкан. Ионафан ол өйде ачазы Давидти ыяап-ла өлүрер дээн-дир деп билип каан. 34Ионафан аажок хорадааш, столдан туруп чоруй баргаш, ай чаазының ийиги хүнүнде чемненмээн, чүге дээрге ол Давид дээш база ачазының ону куду көргени дээш качыгдап турган.

Давидтиң Ионафан-биле чарлып байырлашканы

35Даартазында эртен Давидке айтып каан үезинде, Ионафан бичии оолду эдертип алгаш, ховуже чорупкан. 36Бичии оолга ол: «Халы, мээң адыпкан согуннарымны диле» – дээн. Оол маңнап чорупкан, а ол согуннарны оолдуң мурнунче адып турган. 37Бичии оол Ионафанның адыпкан согуннарын дилеп халып турган. А Ионафан оолга: «Көр даан, согун сээң мурнуңда чыдыр» – деп алгырган. 38Ооң соонда Ионафан оолче база алгырган: «Дүрген маңна, доктаава!» Бичии оол дээргизиниң согуннарын чыып алгаш чедип келген. 39Бичии оол чүнү-даа билбээн. Хамык херектиң ужурун чүгле Ионафан биле Давид билир турганнар. 40Ионафан оолга ап чорааны ча, согунун берипкеш: «Хоорайже аппар» – дээн.

41Оол чоруптарга, Давид даштың мурнуу талазындан чедип келгеш, үш катап черге чедир мөгейген. Олар куспактанчып, чыттажып, ыглап-сыктап турганнар. Давид Ионафандан артык ыглаан. 42Ионафан Давидке: «Амыр-тайбың чорувут че. Дээрги-Чаяакчының адын адап: „Дээрги-Чаяакчы бистиң аравыста – сээң болгаш мээң үре-салгалывыстың аразында херечи болур“ дээнивис кезээ мөңгеде күштүг болзун». 43Давид чорупкан, а Ионафан хоорайже ээп чанып келген чүве-дир.

21

Бурганның бараалгакчызының Давидке дузалааны

21^1Оон чоруткаш, Давид Нов хоорайда+ Бурганның бараалгакчызы Ахимелехке чедип келген. Ахимелех Давидти дүвүрел-биле уткуп алгаш: «Чүге чааскаан сен? Чүге сээң-биле кым-даа келбеди?» – деп айтырган.

2Давид Бурганның бараалгакчызы Ахимелехке: «Хаан меңээ даалга бергеш: „Сени чүү дээш чорутканымны, кандыг даалга бергенимни кым-даа билбес болзун“ дээн, ынчангаш улузумну бир черде арттырып кагдым. 3Силерде кандыг чем барыл? Беш хлебтен берип көрүңерем азы оон аңгы кандыг-даа чемден болза» – дээн.

4Бурганның бараалгакчызы Давидке: «Менде анаа хлеб чок, чүгле ыдыктап каан хлеб бар. Бир эвес сээң улузуң херээженнер-биле холбашпаан болза, чиирлер-ле ыйнаан» – дээн[*].

5Давид Бурганның бараалгакчызынга: «Дүүн-даа, бурунгу хүн-даа бистиң-биле херээженнер турбаан. Мээң үнүпкеним хүнден бээр оолдарның савалары арыг. Бир эвес орук арыг эвес-даа болза, саваларда хлебтер арыг артып каар[*]» – деп харыылаан.

6Бурганның бараалгакчызы аңаа Дээрги-Чаяакчының мурнундан ап каапкан ыдыктыг хлебтерни берген, чүге дээрге ында өргүл хлевинден өске хлеб чок турган+. Эрги хлебтерниң орнунга ыдыктыг черге чаа быжырган хлебтерни салыр турган. 7(Ол хүн аңаа Дээрги-Чаяакчының мурнунга Саулдуң дүжүметтериниң бирээзи, кадарчыларының даргазы эдом аймак-сөөктүг Доик деп кижи саадай берген турган чүве-дир.)+

8Давид Ахимелехтен: «Силерде чыда азы хылыш бар бе? Мен бодум хылыш-даа, өске кандыг-даа чепсек ап албаан-дыр мен, чүге дээрге хаанның даалгазы кончуг далаштыг болган» – деп айтырган.

9Бурганның бараалгакчызы: «Эла шынаазынга сээң тиилеп кааның филистим Голиафтың хылыжын хепте ораап каан чыдыр-ла, дуу эфод+ артында. Оон өске мында кандыг-даа чепсек чок» – дээн.

Давид: «О, оон артык хылыш кайын тыптыр!+ Ону меңээ берип көрүңерем» – дээрге, ону ап берген.

Давидтиң филистим черге чаштынганы

10Давид барып, Саулдан ол-ла хүн дезип чоруткаш, Геф хоорайның хааны Анхуска чедип келген+. 11Дүжүметтери Анхуска: «Бо дээрге дуу чурттуң хааны Давид эвес-тир бе? „Саул муң-муң, Давид түмен-түмен кижини тиилеп каан“+ деп ооң дугайында ырлажып, самнап турган эвес ийик бе?» – деп чугаалааннар. 12Ол сөстер Давидтиң сагыш-сеткилин хөлзедипкен, Гефтиң хааны Анхустан ол дыка коргуп турган. 13Ынчангаш кажан ону тудуп аарга, ол улустуң мурнунга арын-шырайын өскертип алгаш, солуу кижи өттүнүп, хоорайның хаалгазынга чүве чуруп, салынче чараазын бадырып шаг болган+. 14Анхус бодунуң дүжүметтеринге: «Көрзүңерзе, ол солуу кижи ышкажыл. Ону чүге бээр эккелдиңер? 15Бистиң черивисте солуу улус чок деп бодадыңар бе? Мээң мурнумга ол үеннезин дээш эккелдиңер бе? Таанда-ла ол мээң бажыңымче кирери ол бе?» – дээн.

22

Давидти долгандыр улустуң каттыжып эгелээни

22^1Давид оон үнгеш, Одоллам куюнче дезип чоруй барган+. Акылары болгаш төрел бөлүү шуптузу ону дыңнааш, ооң турган черинге чедип келгеннер. 2Аңаа кыстырып-кыйдырган, өре-ширелиг база сеткил-сагыжында хомудалдыг бүгү кижилер чыглып кээрге, Давид оларның баштыңы болу берген+, оларның саны – 400 хире кижи турган. 3Давид оон чоруткаш, Моавтың Мицпада моав хаанга чеде бергеш, аңаа: «Бурган мени канчаар болгаарын билип алгыжемге чедир, мээң авам биле ачам силерниинге чурттап турарын чөпшээреп көрүңерем» – деп дилээн. 4Давид ада-иезин моав хаанга эккеп каарга, олар оглунуң быжыглалдыг черге турар үезиниң дургузунда аңаа чурттап турганнар. 5Оон Бурганның медээчизи Гад дээрзи+ Давидке: «Сен маңаа турба, Иуданың аймааның чуртунче чорувут, бар че» – дээн. Ынча дээн соонда, Давид Херет деп арыгга чедип келген.

Саулдуң Бурганның бараалгакчыларындан өжээн негээни

6Саул ынчан Давид бодунуң улузу-биле чедип келген деп дыңнап каапкан. Ол өйде Саул Гивада тейде тамариск ыяш адаанга чыда тудуп алгаш, саадап орган, а ооң дүжүметтери ону долганып алгаш турган. 7Саул долгандыр турган бодунуң дүжүметтеринге: «Мени дыңнаңар, Вениаминниң үре-салгалы, Иессейниң оглу силерге дүжүттүг, чимистиг шөлдерни бергеш, силерниң шуптуңарны муң болгаш чүс шериг баштыңчылары кылып каар деп бодап тур силер бе? 8Чүге шуптуңар меңээ удур сүлчээлежип алганыңар ол? Мээң оглум Иессейниң оглу-биле дугуржулга кылып турда+, мээң оглум меңээ удур мээң кулумну белеткеп, ам меңээ кедег тургузуп турда, силерниң чаңгызыңар-даа ол дугайында чоп меңээ чугаалаваан силер?» – дээн.

9Ынчан Саулдуң дүжүметтериниң аразынга турган эдом Доик: «Новта Ахитувтуң оглу Ахимелехке Иессейниң оглунуң кээп чораанын мен көрдүм+. 10Ахимелех Давид дээш Дээрги-Чаяакчыдан айтыргаш, аңаа аъш-чем бергеш, филистим Голиафтың хылыжын база берди+» – дээн. 11Хаан Ахитувтуң оглу, Новта Бурганның бараалгакчызы Ахимелехти база ооң бүгү төрел бөлүүн, Бурганның бараалгакчыларын эккээр кылдыр улус чорудуптарга, олар шупту хаанга чедип келгеннер.

12Саул: «Мени дыңна, Ахитувтуң оглу» – дээн.

Оозу: «Дыңнап тур мен, дээргим» – дээн.

13Саул оон: «Силер чүге меңээ удур сүлчээлежип турар силер, сен Иессейниң оглу-биле кады? Чүге сен аңаа аъш-чем база хылыш бергениң ол? Чүге сен Давид дээш Дээрги-Чаяакчыдан айтыртынып турганың ол? Давид, ам кылып турары дег, меңээ удурланзын база кедег тургуссун дээш бе?» – дээн.

14Ахимелех хаанга: «Силерниң чалчаларыңар аразында Давидтен өске кым силерге эң-не бердинген чүвел? Ол силерниң күдээңер-дир, силерниң чоок дүжүмедиңер-дир, силерниң ордуңарда хүндүткелдиг кижи-дир. 15Давид дээш мен Бургандан баштай чүве айтырар кижи мен бе? Чок, ол бүгүге чалчаңар мени база мээң төрелдеримни буруудатпайн көрүңер, хаан. Чүге дээрге сүлчээниң дугайында силерниң чалчаңар мен чүнү-даа шуут билбес мен» – деп харыылаан.

16Ынчан хаан: «Сени болгаш сээң төрелдериңниң шуптузун өлүрер ужурлуг, Ахимелех» – дээн. 17Хаан бодунуң чанында камгалакчыларынга: «Барыңар, Дээрги-Чаяакчының бараалгакчыларын өлүрүп кааптыңар, чүге дээрге олар Давид-биле кады-дырлар, Давидтиң менден дезе бергенин билип турган хирезинде меңээ чугаалавааннар-дыр» – дээн. Ынчалза-даа хаанның чалчалары Дээрги-Чаяакчының бараалгакчыларынче хол көдүрерин күзевээннер. 18Ынчан хаан Доикке: «Сен бар, Бурганның бараалгакчыларын өлүрүп каавыт» – дээн. Эдом Доик чоруткаш, Бурганның бараалгакчыларынче халдааш, ол хүн лён эфод+ кедип чораан сезен беш кижини өлүрүп каан. 19Бурганның бараалгакчыларының хоорайы Новтың чурттакчыларын кыргып-хыдып каапкан, эр-херээжен, аныяк-чаш кижилерни, бода-шээр малды, элчигеннерни кыргып-хыдып каапкан.

20Ахитувтуң оглу Ахимелехтиң Авиафар деп бир оглу дириг арткаш, Давидче дезе берген+. 21Авиафар Давидке келгеш, Саулдуң Дээрги-Чаяакчының бараалгакчыларын узуткап каапканының дугайында чугаалап берген. 22Давид Авиафарга: «Ол хүн эдом Доикти көргеш, ол ыяап-ла Саулга хоптаныптар деп билип турдум. Сээң төрел бөлүүңнүң узуткаттырганы дээш мен буруулуг-дур мен. 23Мээң-биле артып кал, кортпа. Мени өлүрүксеп турар кижи сени база өлүрүксеп тур, ынчалза-даа сен мээң камгалалым адаанда болур сен» – деп чугаалаан+.

23

Давидтиң Кеиланың чурттакчыларын камгалап кааны

23^1Давидке: «Филистимнер Кеила хоорайже+ халдааш, ында тараа шаңнарын үптеп туруп берген-дир» – деп дыңнадыпканнар. 2Давид Дээрги-Чаяакчыдан: «Баргаш, ол филистимнерни базып каайн бе?» – деп айтырган. Дээрги-Чаяакчы: «Бар, филистимнерни базып каапкаш, Кеиланы камгалап каг» – дээн. 3Ынчалза-даа Давид-биле кады чораан улус аңаа: «Бис мында, Иуданың черинде безин, коргуп тур бис. Кеилаже филистим шеригге удур канчап баар улус бис?» – дээн. 4Ынчан Давид Дээрги-Чаяакчыдан база катап айтырарга, Ол: «Бар, Кеилаже чорувут. Мен филистимнерни сээң холуңга берип каар мен» – деп харыылаан. 5Давид бодунуң улузу-биле Кеилаже чорупкаш, филистимнер-биле дайылдашкан. Оларны кыргып-хыдып каапкаш, мал-маганын сүрүп аппарган. Ынчалдыр Давид кеилажыларны камгалап каан.

6Ахимелехтиң оглу Авиафар Кеилада Давидче дезип чоруурда+, эфодту+ база ап алган чүве-дир. 7Ол өйде Саулга Давидтиң Кеилада чедип келгенин дыңнадырга, ол: «Бурган ону ам-на мээң холумга киирип бергени ол-дур. Чүге дээрге ол хааглыг болгаш дүкчүглүг хоорайда бодун кажаалап алган-дыр» – дээн. 8Саул бодунуң бүгү шериин Кеилаже баргаш, Давидти база ооң улузун бүзээлээринче кыйгырган.

9Давид Саулдуң аңаа удур багай чүве бодап алганын билип кааш, Бурганның бараалгакчызы Авиафарга: «Эфодту бээр эккел» – дээн+. 10Давид мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы! Сээң чалчаң мен Саул Кеилага удур келгеш, бо хоорайны мен дээш узуткаар деп турарын дыңнап кагдым. 11Кеилажылар мени ооң холунга хүлээдир бе? Сээң чалчаңның дыңнааны дег, Саул бээр кээр-дир бе? Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы! Чалчаңга меңээ чугаалап берип көрем».

Дээрги-Чаяакчы: «Кээр» – деп харыылаан.

12Давид: «Кеиланың чурттакчылары мени болгаш мээң улузумну Саулдуң холунга бээрлер бе?» – деп айтырган.

Дээрги-Чаяакчы: «Хүлээдир-дир» – дээн.

13Ынчан Давид болгаш ооң улузу, 600 хире кижи+, Кеиладан баш углаан черже үнүп чорупкан. Саулга Давид Кеиладан дезип чорупкан деп дыңнадыптарга, ол ынаар чорбайн барган.

Давид Зиф ховузунда

14Давид ээн кургаг Зиф ховузунда даглыг быжыглалдыг черлерге турумчуп алган+. Саул ону хүннүң-не дилеп турган, ынчалза-даа Бурган Давидти ооң холунга хүлээтпээн. 15Давид Зиф ховузунда Хореш деп черге Саул ону дилеп турарын көрүп турган. 16А Саулдуң оглу Ионафан Хореште Давидке келгеш, ону деткип, Бурганга идегээринче хей-аът киирипкен. 17Ол Давидке мынча дээн: «Кортпа, мээң ачам Саулдуң холу сеңээ четпес. Сен Израильди чагырып хааннаар сен, а мен сээң адааңда ийи дугаар кижи боор мен. Мээң ачам Саул ону билир+». 18Олар Дээрги-Чаяакчының мурнунга боттарының аразында дугуржулга кылып алганнар+. Давид Хорешке артып калган, а Ионафан чана берген.

19Зифтиң чурттакчылары Гивада Саулга чедип келгеш: «Давид бистиң Хореш деп черивисте, Иесимоннуң мурнуу талазында Гахила бүүрелчининде быжыглалдыг черде чаштып турар+. 20Ынчангаш, хаан, келгеш, күзелиңерни боттандырып болур силер. А бистиң херээвис ону хаанның холунга хүлээдип бээривис болур» – дээннер.

21Саул оларга: «Мени кээргээниңер дээш, Дээрги-Чаяакчы силерге ачы-буян хайырлазын. 22Баргаш, ам база катап хынаңар, ооң барган черин, ону көрген улусту билип алыңар. Оон башка ол кончуг кажар кижи дээрзин меңээ улус чугаалап турар-дыр. 23Ооң чаштып турар черлерин шуптузун билип алыңар. Ыяк билип алгаш кээриңерге, мен силер-биле кады чоруптар мен. Бир эвес ол ында болза, мен ону Иуданың чериниң хөй муң улузунуң аразындан дилээр мен».

24Олар тургаш, Саулду мурнай Зифче чорупканнар. А Давид ынчан бодунуң улузу-биле Иесимоннуң мурнуу талазында Аравада ээн кургаг Маон ховузунга турганнар+. 25Саул бодунуң шерии-биле ону дилеп чорупканнар. Давидке ооң дугайында дыңнадыптарга, ол хаялыг черже үне бергеш, Маон ховузунга артып калган. Саул ону дыңнап кааш, Давидти сүрүп, Маон ховузунче чорупкан. 26Саул дагның бир талазынга чорда, Давид бодунуң улузу-биле өске талазынга турган. Давид Саулдан дүрген дезе бээр деп чорда, Саул шерии-биле ону тудуп аар дээш, оларны оюп чоруп орган. 27Ынчан Саулга медээчи кижи келгеш: «Дүрген дедир чедип келиңер. Черивисче филистимнер халдап келди» – дээн. 28Саул Давидти сүрерин ара каапкаш, филистимнер-биле тулчур дээш дедир чедип келген. Ынчангаш ол черни Села-Гаммахлекот[*] деп адап каан чүве-дир.

24

Давидтиң Саулду амы-тынныг арттырганы

(1 Хаан. 26:1-25)

24^1Давид оон чоруткаш, Эн-Гедиде+ быжыглалдыг черлерге турумчуп алган.

2А Саул филистимнерге удур дайындан чедип кээрге, аңаа: «Давид Эн-Гединиң ээн кургаг ховузунда турар-дыр» – деп дыңнатканнар. 3Саул бүгү Израильден 3000 шилиттинген эрни эдертип алгаш, Давидти болгаш ооң улузун дилеп, Чуңмалыг туругже чорупкан. 4Ол чорааш, орук кыдыында хой кажааларынга таваржы берген. Ында куй бар боорга, Саул чиигеп аар дээш ынаар кире берген. А ол куйнуң ханы иштинге Давид болгаш ооң улузу олурган чүве-дир. 5Давидке ооң улузу мынча деп турганнар: «Дээрги-Чаяакчының сеңээ: „Бо-дур, сээң дайзыныңны сээң холуңга берип тур мен“ – деп чугаалап турганы хүн бо-дур. Ооң-биле чүнү канчаарыңны бодуң билир сен». Давид туруп келгеш, Саулдуң тонунуң эдээнден билдиртпейн кезип алган. 6Ынчалза-даа ооң соонда Саулдуң тонунуң эдээн кезип алганы Давидтиң арын-нүүрүнге эпчок апарган+. 7Ол бодунуң улузунга: «Мээң дээргимче ынчаар хол көдүрерин Дээрги-Чаяакчы меңээ чөпшээрээр бе ынчаш. Ол болза Дээрги-Чаяакчының шилип алганы кижизи ышкажыл» – дээн+. 8Ол сөстери-биле Давид бодунуң улузун чемелеп, Саулче халдаарын хоруп каан+.

Саул куйдан орукче үнүп кээрге, 9Давид база үнүп келгеш, ооң соондан: «Мээң дээрги хааным!» – деп кыйгырган. Саул хая көрнүп кээрге, Давид аңаа черге чедир мөгейген. 10Давид Саулга мынча деп чугаалаан: «Чүге силер улустуң: „Давид Саулга удур багай чүве кылыр деп турар“ деп чугаазынга бүзүреп, оларны дыңнап турар силер? 11Бөгүн куй иштинге Дээрги-Чаяакчы силерни мээң холумга киирип турганын бодуңар карааңар-биле көрдүңер ышкажыл. Силерни өлүрүп каарын меңээ сүмелеп турдулар. А мен силерни кээргээш: „Мээң дээргимче хол көдүрбес мен, чүге дээрге ол Дээрги-Чаяакчының шилип алган кижизи-дир“ – дидим. 12Мээң адам! Мээң холумда силерниң тонуңардан кезип алганым быжындыны көрүңер. Мен ону кезип алгаш, силерни өлүрбедим. Силерге удур менде кандыг-даа каржы-бак бодал чок дээрзин көрүп, билип алыңар. Мен силерге удур бачыт кылбадым+. А силер мээң амы-тынымга чедер дээш мени сүрүп турар-дыр силер. 13Силер биле мээң аравыска Дээрги-Чаяакчы шииткекчи болур ыйнаан+. Мээң өжээнимни силерден Дээрги-Чаяакчы негеп аар ыйнаан, а мен силерже хол көдүрбес мен. 14Бурунгу үлегер чугаада „Бак үүлгедиглер бак улустан үнер“ дээн болгай. А мен силерже хол көдүрбес мен. 15Израильдиң хааны кымга удур үнүп келген чүвел? Кымны истеп-сүрүп турар кижи силер? Өлүг ытты азы чаңгыс бытты эвес бе? 16Дээрги-Чаяакчы шииткекчи болгай аан! Силер биле мээң аравыска Дээрги-Чаяакчы херечилээр ыйнаан. Ол мээң херээмни сайгарып көргеш, силерниң холуңардан мени адырып каар».

17Давид чугаазын төндүрүптерге, Саул: «Сээң үнүң бе бо, оглум Давид?» – дээш, ыглапкан. 18Оон ол Давидке: «Сен меңээ бодаарга, чөптүг-шынныг-дыр сен, чүге дээрге сен меңээ экини күзеп турар-дыр сен, а мен сеңээ хамаарыштыр багай чүве бодап турган-дыр мен. 19Бөгүн сен меңээ кээргээчел сеткилиң көргүскеш, ону бадыткадың. Дээрги-Чаяакчы мени сээң холуңга хүлээдип турда, сен мени өлүрбедиң. 20Бодунуң дайзынын тудуп алгаш, кым менди-чаагай салып чорудуптар боор? Бөгүн меңээ эки чүүл кылганың дээш, Дээрги-Чаяакчы сени ачы-буян-биле шаңнаар+. 21Ам билир мен: сен ыяап-ла хаан болур сен+, Израильди сен чагырар сен. 22Ынчангаш мээң соомда мээң үре-салгалымны төндүрбезиңни база мээң адымны төрел бөлүүмге артпас кылдыр узуткавазыңны меңээ Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгырагла».

23Давид Саулга даңгыраан берген. Оон Саул чана берген, а Давид бодунуң улузу-биле кады быжыгланып турумчуп алган черинче чорупкан.

25

Самуилдиң өлгени

25^1Самуил өлүп калган. Бүгү израильчилер чыглып келгеш, ол дээш качыгдап ыглашканнар. Ону Рамага, бодунуң бажыңының чанынга ажаап кааннар+. А Давид ээн кургаг Фаран ховузунче дүжүп бадып келген+.

Навалдың харамы база Авигеяның мерген угаанныы

2Маон хоорайга хөлчок бай-шыдалдыг бир-ле кижи чурттап чораан. Ооң ээлээн чери Кармил хоорайга турган. Ол 3000 хойлуг, 1000 өшкүлүг чүве-дир. Хой-өшкүзүн ол Кармилге кээп кыргып турган. 3Ол кижиниң ады – Навал, ол Халевтиң төрел бөлүүнге хамааржыр+. А кадайының адын Авигея дээр. Ол херээжен угаанныг болгаш чараш, а ашаа каржы-дошкун болгаш чаңы багай кижи турган чүве-дир.

4Давид ээн кургаг ховуга тургаш, Навал хоюн кыргып турар деп дыңнаан. 5Давид он кижини чорудуп, оларга мынча дээн: «Кармилче баргаш, Навалга барып, мээң адымдан байыр чедириңер. 6Аңаа: „Экии! Сеңээ, сээң өг-бүлеңге, бүгү-ле улузуңга менди-чаагай болурун күзедим. 7Бөгүн мен сээң малың кыргып турар деп дыңнадым. Силерниң кадарчыларыңар бистиң-биле кады чорда, оларны хомудатпаан бис. Кармилге турда, оларның чүзү-даа читпээн. 8Чалчаларыңдан айтырып көр даан, олар сеңээ чугаалап-ла бээрлер ыйнаан. Ынчангаш бо оолдарга энерелиң көргүзер боор сен, чүге дээрге бис сеңээ эки хүнде чедип келген бис. Бодуңнуң чалчаларың биске, оглуң Давидке чүнү берип шыдаар сен, шааң-биле берип көрем“ – дээр силер».

9Давидтиң улузу Навалга баргаш, ол сөстерни чугаалааш, харыызын ыыт чокка манап турганнар. 10Навал Давидтиң чалчаларынга: «Иессейниң оглу Давид деп кым чүвел ол? Амгы үеде боттарының дээргилеринден дезип чоруп турар кулдар-ла хөй апарган-дыр. 11Мен бодумнуң хоюм кыргып турар улузумга бээр дээн хлевимни, суумну база эъдимни кайыын-даа келгенин билбезим, танывазым улуска бериптер кижи мен бе?» – деп харыылаан+.

12Давидтиң чалчалары дедир чедип келгеш, Навалдың сөстерин дамчытканнар. 13Ынчан Давид: «Хылыштарыңарны астып белеткенип алыңар!» – деп бодунуң улузунга чугаалаан. Олары ок-чепсээн астып белеткенип алганнар. Давид база бодунуң хылыжын ап алган. Давид-биле кады 400 хире кижи чорупкан, 200 кижи турлаанга артып калган.

14Навалдың кадайы Авигеяга бир чалчазы: «Давид ээн кургаг ховудан бодунуң медээчилерин дамчыштыр бистиң дээргивиске байыр сөс дамчыдыптарга, ол олар-биле каржы-хажагай чугаалашкан-дыр. 15А ол улус бисти дыка эки аажылап турду. Бисти хомудатпаан-даа, бис олар-биле кады ховуга чорувуста, чүвүс-даа читпээн болгай. 16Бис оларның чоогунга мал кадарып чорувуста, олар биске дүне-хүндүс дивейн камгалакчыларывыс болуп турдулар. 17Ынчангаш сен чүнү канчалза эки болурун боданып көр. Оон башка бистиң дээргивиске болгаш ооң аал-оранынга айыыл болуру албан апарган-дыр. А ол дүржок кижи-дир+, ооң-биле чугаалажып болбас-тыр» – деп чугаалаан.

18Авигея далаш-биле 200 хлеб, ийи улуг хөм савада арага, өзеп белеткеп каан беш хой, беш са[*] быжырган тараа, чүс шарыг үзүм, 200 шарыг фига чимизи алгаш, элчигеннерге чүдүрүп алган. 19Ол бодунуң чалчаларынга: «Мени мурнай чоруп олуруңар, мен силерниң сооңардан чоруур мен» – дээн. А ашаанга чүнү-даа ыыттаваан.

20Кажан Авигея элчигенин мунуп алгаш, дагның ээтпээнден хенертен үнүп кээрге, аңаа Давид болгаш ооң улузу уткужуп келген. 21Ол үеде Давид мынча деп чугааланып турган: «Ээн кургаг ховуга ол кижиниң эт-хөреңгизин хей-ле кадарып турган-дыр мен. Аңаа хамааржыр чүведен чүү-даа читпээн болгай. Мээң кылган эки херээмге ол багы-биле харыылады. 22Бир эвес мен эртен даң бажынга чедир Навалдың аал-оранында эрлерниң шуптузун кыра шаппас болзумза, Бурган мени[*] канчаар-даа кезеткей аан!+»

23Авигея Давидти көрүп кааш, элчигенинден дүже халааш, ооң мурнунга доңгая кээп дүшкеш, черге чедир мөгейген+. 24Ооң буттарынга кээп дүшкеш, ол чугаалаан: «Мээң дээргим, бүгү буруу меңээ онаашкай аан+. Шуптузун чугаалап бээрин чөпшээреп көрүңерем, мени дыңнап көрүңерем. 25Мээң дээргим, ол дүржок кижиже, Навалче, кичээнгей салбайн көрүңерем. Ооң ады кандыгыл, боду база ындыг кижи-дир ол. Ооң ады Навал[*], ооң угаан чогу адындан-на билдингир. А мен, силерниң чалчаңар, силерниң чорудупкан чалчаларыңарны көрбейн барган-дыр мен. 26Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле, силерниң адыңар-биле даңгыраглап тур мен, дээргим: бөгүн Дээрги-Чаяакчы силерни хан төгүүшкүнүнче чорутпады, силерниң холуңарны өжээн негээшкининче углавады. Силерниң дайзыннарыңар база силерге каржы сеткилдиг улус Навал ышкаш апарзын+.

27Мен, силерниң чалчаңар, бо белектерни силерге, дээргимге, эккелдим. Бо белектерни мен силерни эдерип турар чалчаларыңарга бээр дээш эккелдим, дээргим. 28Чалчаңар мээң буруумну өршээп көрүңерем. Дээрги-Чаяакчы силерниң салгалыңарны мөңге кылып каар. Чүге дээрге мээң дээргим Дээрги-Чаяакчының дайыннарын чорудуп турар-дыр+. Бүгү чуртталгаңарда силерге багай чүве черле болбас. 29Бир эвес силерниң амы-тыныңарга чедер дээш, силерни истеп-сүрер кижи тыпты берзе, дээргим силерниң амы-тыныңарны Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар карактап камгалаар, а силерниң дайзыннарыңарның кут-сүнезинин Ол Боду-ла даш дег үндүр октаптар. 30Дээрги-Чаяакчы мээң дээргимге чугаалап турганы эки чүвелерин шуптузун кылып бергеш, силерни Израильдиң чагырыкчызы кылып каар. 31Ынчан мээң дээргим хей черге хан төгүүшкүнү кылбайн, бодуңарның өжээниңер негээринден ойталаар болзуңарза, сеткил-чүрээңер оожум болур. Дээрги-Чаяакчы мээң дээргимге ачы-буянын чедирерге, силер чалчаңар мени сактып кээп көрүңерем».

32Давид Авигеяга: «Сени бөгүн менче уткуй чорудупкан Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга алдар! 33Бөгүн мени хан төгүүшкүнүнче болгаш өжээн негээшкининче чорутпааның дээш, сээң угааныңны база бодуңну алгап-йөрээп тур мен. 34Дээрги-Чаяакчы мени сеңээ багай чүве кылырындан чайлаткан-дыр. Израильдиң дириг Бурганының ады-биле даңгыраглап тур мен: бир эвес сен меңээ уткуй далашпаан болзуңза, эртен даң бажынга чедир Навалдың аал-оранында эрлерниң шуптузун кыра шавар турган мен!» – дээн. 35Давид Авигеяның эккелген белектерин ап алгаш: «Бажыңыңче амыр-тайбың чана бер. Мен сээң сөзүңнү дыңнадым, сенче ээ көрүндүм» – дээн.

36Авигея Навалга чедип кээрге, ол бажыңында хаанныы дег улуг дой кылып турар болган. Ол хөглүг болгаш аажок эзирик болган. Авигея аңаа эртенге чедир чүнү-даа чугаалаваан. 37Эртенинде Навал элээр апарганда, кадайы аңаа шуптузун чугаалап бээрге, ооң чүрээ чайлы бер часкаш, боду даш көжээ дег апарган. 38Он хире хонук эрткенде, Дээрги-Чаяакчы Навалга кеземче онааптарга, ол өлүп калган.

39Давид Навалдың өлүп калганын дыңнап кааш: «Навалдың мени куду көргениниң өжээнин негеп алган Дээрги-Чаяакчыга алдар! Навалдың каржы сеткилинге Дээрги-Чаяакчы кеземче онаан-дыр, а Бодунуң чалчазы мени багай чүве кылырындан чайлаткан-дыр» – дээн. Оон соонда Давид Авигеяже ону кадай кылдыр алыр дугайында сөс дамчыдыпкан. 40Давидтиң чалчалары Кармилде Авигеяга чедип келгеш: «Бисти сенче Давид чорудупту. Ол сени кадай кылдыр алыксап турар-дыр» – дээннер.

41Авигея дораан черге чедир мөгейгеш: «Көрүңер, дээргимниң чалчаларының буттарын чуур чалча болурунга безин белен мен» – дээн. 42Авигея дүрген-не белеткенип алгаш, элчигенин мунупкаш, Давидтиң медээчилерин эдерип чорупкан. Ону беш чалча кыс үдеп чораан. Ол Давидтиң кадайы болу берген.

43Давид Изреелден Ахиноаманы база кадай кылдыр ап алган. Ынчалдыр Авигея биле Ахиноама ийи Давидтиң кадайлары апарган+. 44А Саул Давидтиң кадайы турган бодунуң уруу Мелхоланы Галлим чурттуг Лаиштиң оглу Фалтийге берипкен+.

26

Давидтиң Саулду база катап амы-тынныг арттырганы

(1 Хаан. 24:1-22)

26^1Зифчилер Гивада Саулга чедип келгеш: «Давид бистиң черде Иесимоннуң дужунда Гахила бүүрелчининде чаштып турар-дыр» – деп чугаалааннар+. 2Саул 3000 шилиттинген израильчини эдертип алгаш, Давидти дилээри-биле ээн кургаг Зиф ховузунче чорупкан+. 3Саул Иесимоннуң дужунда чыдар Гахила бүүрелчининге орук кыдыынга турумчуп алган. А Давид ээн кургаг ховуга тургаш, Саулдуң ооң соондан чедип келгенин көрүп турган. 4Давид хайгыылчылар чорудуптарга, олар Саулдуң шынап-ла чедип келгенин билип эккелгеннер.

5Давид тургаш, Саулдуң турлаанче чеде бергеш, Саул биле ооң шерииниң даргазы, Нирниң оглу Авенирниң+ удуп чыткан черин көрүп алган. Саул турлагның төвүнде, а шериглери ону долгандыр удуп чыткан. 6Давид хет аймак-сөөктүг Ахимелехтен база Саруйяның оглу, Иоавтың акызы Авессадан+: «Саулдуң турлаанче мээң-биле кады кым баарыл?» – деп айтырган. Авесса: «Мен сээң-биле баар мен» – деп харыылаан. 7Давид Авесса-биле кады дүне када Саулдуң турлаанга чедип келген. Саул турлагның төвүнде удуп чыткан, а чыдазын ооң бажында черже киир шанчып каан турган. Авенир болгаш ооң шериглери ону долгандыр удуп чытканнар.

8Авесса Давидке: «Бөгүн Бурган дайзыныңны сээң холуңда тутсуп берген-дир. Ону чыда-биле черге чыпшыр чаңгыс шанчыптарын меңээ чөпшээреп көрем, аңаа чаңгыс шимчээшкин-не чедер» – деп чугаалаан.

9Ынчалза-даа Давид Авессага: «Ону өлүрбе. Дээрги-Чаяакчының шилип алган хаанынче хол көдүрген кижи буруу чок болур деп бодаар сен бе?» – дээн+. 10Давид оон мынча дээн: «Ону Дээрги-Чаяакчы Боду кезеткей аан. Азы хүнү кээрге, ол өлүп каар, азы дайын чорупкаш, өлүртүр+. Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: Ооң шилип алган кижизинче бодумнуң холум көдүрбес мен. 11Ооң бажында турар чыдазын база суглуг саваны ап ал, ынчангаш чанаалы».

12Давид Саулдуң бажында турган чыдазы биле суглуг саваны ап алган. Олар чанып чорупканнар. Оларны кым-даа көрбээн, кым-даа билбээн, кым-даа одунмаан, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Саулдуң улузун ханы уйгуже киирип каан чүве-дир+. 13Давид өске талаже эртип чоруй баргаш, ыракта даг бажынга барып туруп алган. Оларның аразы ырак турган.

14Давид шериглерни болгаш Нирниң оглу Авенирни: «Дыңнап тур сен бе? Харыылап көрем, Авенир!» – деп кыйгырган.

Авенир аңаа: «Кым сен? Чүге хаанны кыйгырып тур сен?» – деп харыылаан.

15Давид Авенирге мынча дээн: «Сен ёзулуг эр кижи сен ыйнаан? Израильде сээң-биле кым быражыр чүвел? Чүге сен бодуңнуң дээрги хааныңны камгалап-карактавайн турар кижи сен? Чон аразындан бир-ле кижи сээң дээрги хааныңны өлүрер дээш кээп чораан-дыр. 16Сен багай кылып турар-дыр сен. Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: өлүмге төлептиг-дир силер, чүге дээрге Бурганның шилип алган кижизин, бодуңарның дээрги хааныңарны камгалап-карактаваан силер. Көрүп көрем, хаанның бажынга турган чыдазы биле суглуг сава бар-дыр бе?»

17Ынчан Саул Давидтиң үнүн танып кааш: «Оглум Давид, сээң үнүң бе бо?» – деп айтырган.

Давид: «Ийе, мээң үнүм-дүр, дээрги хааным» – дээн. 18Ооң соонда: «Мээң дээргим чүү дээш бодунуң чалчазын истеп-сүрүп турар ирги? Чүнү үүлгедип каан кижи мен? Багай чүве кылып каан мен бе? 19Мээң хааным, бөгүн бодуңарның чалчаңарның чугаазын дыңнап көрүңерем. Бир эвес силерни меңээ удур Дээрги-Чаяакчы чорудупкан болза, мээң амы-тыным Аңаа өргүл болзун! А бир эвес менче удур силерни кижилер чорудупкан болза, олар Дээрги-Чаяакчының мурнунга каргаттырар болзун! Чүге дээрге олар бөгүн мени Дээрги-Чаяакчының берген черинге арттырбазын бодап: „Бар, өске бурганнарга бараан бол“ дээш, үндүр ойладып турганнар болгай. 20Мээң ханым Дээрги-Чаяакчының мурнунга төгүлбезин. Силер, Израильдиң хааны, даглыг черге торлаа сүрери дег, чаңгыс быт дилеп чорупкан-дыр силер».

21Саул: «Мен бачыт кылган-дыр мен+. Чанып кел, оглум Давид. Мен моон соңгаар сеңээ багай чүве черле кылбас мен, чүге дээрге сен мээң амы-тынымны үнелеп көрген-дир сен. Мелегей чоруктар үүлгедип, улуг частырыг кылып турган-дыр мен» – деп билинген.

22Давид: «Хаанның чыдазы бо-дур. Оолдарның бирээзи келгеш, ап алзын. 23Дээрги-Чаяакчы улустуң актыын-шынныын болгаш бердингенин көрүп, кижи бүрүзүн шаңнаар болзун+. Дээрги-Чаяакчы силерни мээң холдарымга хүлээдип турда-даа, мен Дээрги-Чаяакчының шилип алган хаанынче хол көдүрбедим. 24Бөгүн силерниң амы-тыныңар меңээ кайы хире үнелиг болганыл, Дээрги-Чаяакчы мээң амы-тынымны база ынчаар үнелээй аан. Ол мени кандыг-даа хилинчек-човалаңдан камгалаар болзун!» – дээн.

25Ынчан Саул Давидке мынча дээн: «Бурган сеңээ ачы-буян хайырлазын, оглум Давид. Ажыл-херекти-даа кылып, кадыг-бергени-даа эртип чоруур-дур сен». Давид бодунуң оруун улап чорупкан, а Саул бодунуң черинче чанып келген.

27

Давидтиң филистим хаанга бараан болганы

27^1Давид иштинде мынча деп боданган: «Кажан-бир мен дөмей-ле Саулдуң холунче кире бээр болгай мен. Филистим черже дезе бээринден дээре чүве чок боор. Ынчан Саул мени бүгү израиль черден дилээш, шаа төнүп каарга, мен ооң холундан камгаланыр мен». 2Давид тургаш, боду-биле кады чораан 600 эр-биле кады+ Гефтиң хааны, Маохтуң оглу Анхусче чорупкан+. 3Давид Гефке Анхустуң чанынга бодунуң улузу-биле кады чурттап турган. Кижи бүрүзү бодунуң өг-бүлези-биле. А Давид бодунуң ийи кадайы – изреелчи Ахиноама база Навалдың кадайы чораан кармилчи Авигея+ олар-биле. 4Саулга Давидтиң Гефче дезе бергенин дыңнадыптарга, ооң соонда ол ону дилевестей берген. 5Давид Анхуска: «Бир эвес мен силерниң сагыжыңарга кирер болзумза, меңээ ховуда хоорайларыңарның бирээзинге чурттаар черден берип көрүңерем, мен аңаа чурттай берейн. Силерниң чалчаңар мен хаанның чурттап турар хоорайынга турган херээм чүү боор» – дээн. 6Ынчан Анхус Давидке Циклаг хоорайны берген+. Ынчангаш бо хүннерге чедир Циклаг Иудеяның хааннарының хоорайы бооп артып калган.

7Давид филистим черге бир чыл дөрт ай чурттаан чүве-дир. 8Давид бодунуң улузу-биле Египеттиң кызыгаарында Сурга чедир черни үе-дүптен бээр ээлеп чурттаан гессур+, гарзей база амалик+ чоннарже халдап тургаш, 9оларны кыргып-хыдып каапкан. Эр-даа, херээжен-даа улусту дириг арттырбайн, шээр болгаш бода малдарын, элчигеннерин, тевелерин база идик-хевин былаап алгаш, Анхуска чедип кээп турган. 10Анхус Давидтен: «Ам кымче халдап турдуңар?» – деп айтырарга, Давид: «Негевте Иуданың аймааның чуртунче+, иерахмеил аймактың чуртунче база кен аймактың чуртунче+» – деп харыылаан. 11Давид эр-даа, херээжен-даа кижилерни дириг арттырбайн турган, Гефче эккелбээн. «Олар бисти улуска: „Давид филистим черге турган үезиниң дургузунда ол кезээде ынчалдыр кылган“ – дей бээрлер чадавас» деп сезинген. 12Анхус Давидке бүзүреп турган болгаш: «Израиль чон ам ону шуут көөр хөңнү чок-тур. Ынчангаш ол кезээ мөңгеде мээң чалчам болур» – деп бодап турган.

28

28^1Ол үеде филистимнер Израиль-биле дайылдажыр дээш бодунуң шериин чыып турган. Анхус Давидке: «Билип тур сен бе? Сен бодуң улузуң-биле кады мээң шериимге катчып алгаш, чоруур сен» – деп чугаалаан. 2Давид Анхуска: «Силерниң чалчаңар чүнү канчап шыдаарын ам көөр силер» – дээрге, Анхус: «Ынчаарга мен сени кезээде мээң хууда камгалакчым болур кылдыр томуйлап каар мен» – деп чугаалаан.

Саулдуң караң көрнүр херээженге барганы

3Самуил өлүп калган турган. Бүгү израильчилер ол дээш качыгдап ыглашкаш, ону ооң хоорайы Рамага ажаап каан турган+. А Саул караң көрнүр кижилер болгаш өлүглерниң сүнезиннерин кыйгырар кижилерни чуртундан үндүр ойладыпкан чүве-дир+.

4Филистимнер чыглып алгаш, Сунемге+ барып турлаг кылып алганнар. Саул база бүгү израиль чонну чыып алгаш, Гелвуяга+ турлагжып алган. 5Филистим шеригниң турлаан көрүп кааш, кортканындан Саулдуң чүрээ серт кылынган. 6Саул Дээрги-Чаяакчыдан айтырарга, Ол аңаа ооң дүжүнде-даа, урим[*] дамчыштыр-даа, Бодунуң медээчилерин дамчыштыр-даа харыы бербээн+. 7Ынчан Саул дүжүметтеринге: «Меңээ өлүглерниң сүнезинин кыйгырар херээженден тып бериңер, мен оон барып айтырайн» – деп дужаарга, олар аңаа: «Бо-дур, ындыг херээжен Эн-Дорда+ бар» – деп дыңнатканнар. 8Саул бодунуң хевин солуй кеттингеш, ийи кижи эдертип алгаш, дүне ол херээженге чедип келген. Саул оон: «Меңээ төлгеден салып, мээң айтырган кижимниң сүнезинин кыйгырып берем» – деп дилээн.

9Ынчалза-даа ол херээжен аңаа: «Караң көрнүр болгаш төлгечи кижилерни Саул чуртта чок кылып каанын билир-ле болгай сен. Чүге меңээ четки салып, мени өлүрер деп турарың ол?» – дээн.

10Саул аңаа: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: ол чорук дээш сеңээ кандыг-даа багай чүве болбас» – деп аашкынган.

11Ол херээжен: «Кымның сүнезинин кыйгырып бээр мен?» – деп айтырарга, Саул: «Самуилди кыйгырып берем» – дээн.

12Херээжен Самуилди көрүп кааш, Саулче: «Чүге мегеленип турганың ол? Саул ышкажыл сен!» – деп кышкырыпкан.

13Хаан: «Кортпа. Чүнү көрүп тур сен?» – деп айтырган.

Херээжен: «Черден үнүп орар бурганнар көрүп тур мен!» – дээн.

14«Кандыг хевирлиг-дир?» – деп Саул айтырарга, төлгечи: «Назылай берген, шыва тоннуг эр кижи+ черден үнүп кел чор» – деп харыылаан. Ынчан Саул ол дээрге Самуил-дир деп билип кааш, черге чедир доңгая дүжүп мөгейген.

15Самуил: «Чүге мени дүвүредип, үндүр кыйгырдың?» – деп Саулдан айтырган.

Саул мынча дээн: «Меңээ дыка берге-дир. Филистимнер меңээ удур дайылдажып турар. Бурган мени каапкан болгаш+, моон соңгаар Бодунуң медээчилерин дамчыштыр-даа, дүжүмде-даа меңээ харыы бербес-тир. Ынчангаш чүнү канчалзымза экил, мени өөредип кагзын дээш силерни кыйгырдым».

16Самуил аңаа мынчаар харыылаан: «Дээрги-Чаяакчы сенден хая көрнү бергеш, сээң дайзының апарганда, менден ону айтыргаш канчаар сен? 17Дээрги-Чаяакчы мени дамчыштыр чугаалаан сөзүн күүсеткен-дир+. Ол сээң холуңдан чагырганы алгаш, өске кижиге, Давидке, дамчыдып берип турар-дыр. 18Чүге дээрге кажан Дээрги-Чаяакчы амаликтерже ажынып-хорадап, оларны узуткаар деп бодап турда, сен Ооң сөзүн тооп дыңнаваан-дыр сен+. Ол дээш Дээрги-Чаяакчы ам сени ынчаар аажылап турар-дыр. 19Дээрги-Чаяакчы сени-даа, Израильди-даа филистимнерниң холунга хүлээдип бээр. Эртен сен база сээң оолдарың мээң-биле кады турар силер+, а Израильдиң турлаан Дээрги-Чаяакчы филистимнерниң холунга хүлээдиптер».

20Самуилдиң чугаазындан аажок корга бергеш, Саул черже калбак кеш дег барып дүшкен. Хондур, хүнзедир аъш-чем чивээнинден ооң күжү суларап калган чүве-дир. 21Төлгечи херээжен Саулга чедип келгеш, ооң аажок корга бергенин көрүп кааш, аңаа чугаалаан: «Силерниң чалчаңар мен дилээңерни тооп дыңнааш, бодумга айыылдыг турда-ла, силерниң дужаалыңарны күүсеттим. 22Ам чалчаңарның сөзүн дыңнаарын силерден дилеп тур мен. Орукче үнүп чоруптарыңар мурнунда күш кирер кылдыр бичии хлебтен чип аарын сүмелеп тур мен».

23Ынчалза-даа ол: «Чемненмес мен» – дээш, ойталап каапкан. Дүжүметтери база херээжен ону көгүдүп эгелээрге, оларның аайынга кирип, черден тургаш, орунга олуруп алган. 24Херээженниң аалынга семис бызаазы бар турган. Ол ону дүрген-не дөгергеш, далган быжырып, боовалар белеткеп кылган. 25Саулга болгаш ооң дүжүметтеринге аъш-чемин бээрге, олар чемненип алгаш, ол-ла дүне чорупканнар.

29

Давид Израильге удур дайынче барбас ужурлуг

29^1Филистимнер бүгү шериин Афекке чыып алган, а израильчилер Изреелде кара суг чанынга турлаг кылып алганнар. 2Филистим чагырыкчылар чүс-чүс, муң-муң шериглери-биле чоруп органнар, а Давид бодунуң улузу-биле соондан, Анхусту эдерип, кел чораан.

3Филистим баштыңнар: «Бо чүү еврейлерил?» – деп айтырып эгелээн.

Анхус оларга: «Бо дээрге Израильдиң хааны Саулдуң дүжүмеди Давид-тир. Ол меңээ үр бараан болуп тур. Ол үениң дургузунда мен ооң багай талазын көрбедим» – деп харыылаан.

4Филистим баштыңнар аңаа аажок ажынып, мынча дээннер: «Бо кижини дедир чорудувут. Бистиң-биле дайынче чорупкаш, биске удур тулчу бербези-биле, ол сээң айтып берген чериңге олурзун. Бистиң шериглеривистиң баштарын аазап тургаш, ол бодунуң дээргизиниң энерелин ээлдирип алыр эвес деп бе? 5Чоннуң „Саул муң-муң кижини, Давид түмен-түмен кижини тиилеп каан“+ деп ырлажып, самнап турганы Давид ол эвес бе?»

6Анхус Давидти кыйгырып алгаш, мынча дээн: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: сен шынчы сен. Сен мээң шериглерим-биле кады чораан болзуңза, меңээ дыка-ла эки турган ийик. Меңээ чедип келгениңден бо хүнге чедир сээң багай талаң черле эскербээн мен. Ынчалза-даа филистим чагырыкчыларга сен таарышпас-тыр сен. 7Ынчангаш сен ам оларны бужургандырбайн, дедир амыр-тайбың чорувут».

8Давид Анхуска: «Мен багай чүнү кылыпкан мен? Бо үениң дургузунда чалчаңар менден чүнү эскердиңер? Дээрги хаанымның дайзыннары-биле чүге барып дайылдажып болбас кижи мен?» – деп айтырган.

9Анхус Давидке: «Мен сени Бурганның төлээзи дег+ эки кижи деп билир мен. Ынчалза-даа филистим баштыңнар: „Ол бистиң-биле дайынче барбазын“ – дээр-дир. 10Ынчангаш эртен эрте тургаш, чырый бээрге, кады келген дээргиңниң чалчалары-биле чорувут» – дээн.

11Давид бодунуң улузу-биле эртен эрте филистим черже ээп чоруур дээш туруп келген. А филистимнер Изреелче чорупканнар.

30

Давидтиң амалик чондан өжээн негээни

30^1Үш хүн эрткенде, Давид болгаш ооң улузу Циклагка+ чедип келгеш көөрге, амаликтер Негевче база Циклагже халдааш, хоорайны эжелеп алгаш, өрттедипкен болган чүве-дир. 2А хоорайга турган херээженнерниң шуптузун улуг-бичези хамаан чокка өлүрбейн, тудуп алгаш, сүрүп аппарган болган. 3Давид бодунуң улузу-биле хоорайга чедип кээрге, ону өрттедипкен, а оларның кадайларын болгаш ажы-төлүн тудуп аппарган болган. 4Давид болгаш ооң улузу ал-шаан төндүр ыглажып-сыктажып алганнар. 5Давидтиң ийи кадайы – изреелчи Ахиноама база Навалдың кадайы чораан кармилчи Авигея+ – олар база туттуругга барган чүве-дир. 6Давид берге байдалга келген. Улузу ону даш-биле соп кааптар бодап турган, чүге дээрге кижи бүрүзү бодунуң ажы-төлү дээш сагыш аарып турган.

7Ынчалза-даа Давид Дээрги-Чаяакчы Бурганынга бүзүрели-биле быжыгланып турган. Ахимелехтиң оглу, Бурганның бараалгакчызы Авиафарга+ Давид: «Меңээ эфодту эккеп бер+» – дээрге, ол ону эккеп берген. 8Давид Дээрги-Чаяакчыдан: «Ол дээрбечилерни сүрейн бе, оларга чедер мен бе?» – деп айтырган. Дээрги-Чаяакчы: «Сүрүп чорувут. Оларга четкеш, бодуңнуң улузуңну эгидип аар сен» – дээн.

9Давид боду база ооң-биле кады 600 кижи+ Восор хемге шаг-шинээ төнүп калган чедип кээрге, оларның чамдыызы аңаа доктааган. 10Давид 400 кижини эдертип алгаш, улаштыр сүрүп чорупкан. А 200 кижизи Восор хемни кежер шаг-шинээ чок болгаш, артып калганнар.

11Ховудан египет кижи тып алгаш, Давидке эккелгеннер. Олар аңаа аъш-чем бергеш, суг ижиртип кааннар. 12Аңаа элээн хөй кургадып каан фига чимизи, ийи шарыг үзүм бергеннер. Ону чигеш, ол күш кирип келген. Ол кижи үш дүн-хүн иштинде аъш-чем чивээн, суг ишпээн чүве-дир.

13Давид оон: «Сээң дээргиң кымыл? Кайыын келдиң?» – деп айтырган.

Ол: «Мен египет кижи мен. Бир амалик кижиниң кулу-дур мен. Аарый бээримге, мени дээргим октапкаш чоруй барды. Оон бээр ам үш хүн эртти. 14Бис Негевте керет аймактың чуртунче+, Иуданың аймааның чуртунче база Халевтиң төрел бөлүүнүң чуртунче+ халдадывыс, а Циклагты өрттедиптивис» – деп харыылаан.

15Давид оон: «Ол дээрбечилерге мени чедирип каар сен бе?» – деп айтырарга, египет оол: «Мени өлүрбес база мээң дээргимниң холунга тутсуп бербес мен деп Бурганның ады-биле даңгыраглаар болзуңарза, мен силерни ол дээрбечилерге чедирип каар мен» – дээш+, 16ону эдертип чорупкан.

Көөрге, амаликтер бүгү чуртта тарай берген, филистим черден болгаш Иудеядан эккеп алган олчазын байырлап, аштанып-чемненип, дойлап турганнар. 17Давид оларже имиртиңде шаап халдааш, даартагы хүннүң кежээзинге чедир кыргып-хыдып каапкан. Олардан кым-даа дириг артпаан. Чүгле 400 аныяк кижи тевелер мунупкаш, дезе берген+.

18Амаликтерниң үптеп аппарган чүвезин Давид шуптузун ап алган, ийи кадайын база эгидип алган. 19Амаликтерниң үптеп алган чүүлдеринден улуг-даа, бичии-даа улузу, ажы-төлү-даа – чүү-даа читпээн, шуптузун Давид эгидип алган. 20Давид амаликтерниң бүгү шээр болгаш бода малдарын олчалап, боттарының малдарының мурнунга сүрүп аарга: «Бо Давидтиң олчазы-дыр» – дижип чорааннар.

Давидтиң тыпкан олчаны чөптүү-биле үлээни

21Давид Восор хемниң кыдыынга шаг-шинээ төнгеш, артып калган 200 кижиге чедип келген. Олар ону көрүп кааш, аңаа болгаш ооң-биле кады чораан улузунга уткуштур үнүп келгеннер. Давид оларга чедип келгеш, мендилешкен. 22Ынчан Давид-биле кады чораан улустуң аразында багай, дүржок кижилер: «Маңаа артып калгаш, бистиң-биле чорбаан улуска олчавысты бербес бис. Олар чүгле кадайларын болгаш ажы-төлүн ап алгаш чоруй барзыннар» – дижи бергеннер.

23Ынчалза-даа Давид мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы биске бо бүгүнү берген база бисти камгалап-карактап, биске удурланып келген дээрбечилерни холувуска хүлээдип берген соонда, ындыг чүве кылбайн көрүңер, ха-дуңма. 24Силер-биле кым чөпшээрежир деп? Дайынче чораан улус база эт-хөреңгивис кадагалаан улус олчаны деңге үлежир ужурлуг+». 25Ол хүнден эгелээш, ооң соонда-даа ол дүрүмнү сагыыр апарган. Ону хоойлуда бо хүннерге чедир Израильде сагып турар кылдыр киирип каан чүве-дир.

26Давид Циклагка чедип келгеш, эккелген олчазын Иудеяның баштыңнарынга, бодунуң өңнүктеринге: «Дээрги-Чаяакчының дайзыннарындан келген олчадан силерге белек берип тур бис» – дээш чорудуп берип турган. 27Ол белектерни Вефилче, Негевтиң Рамотче, Иаттирже, 28Ароерже, Шитмотче, Эштемоаже, 29Рахалче, иерахмеил база кен аймактарның хоорайларынче+, 30Хормаже, Хорашанче, Атахче, 31Хевронче база өске-даа – бодунуң улузу-биле барып турган бүгү черлеринче чорудупкан чүве-дир.

31

Саулдуң болгаш ооң оолдарының өлүрткени

(1 Чыл. 10:1-12)

31^1Филистимнер биле израильчилер аразынга тулчуушкун эгелээн. Израильчилер дайзыннардан Гелвуя даанга чедир дескеш+, аңаа кыра шаптырып алган. 2Филистимнер Саулду болгаш ооң оолдарын сүрүп четкеш, Саулдуң оолдары Ионафанны, Аминадавты база Малхисуаны өлүрүп каапканнар+.

3Саулче халдаашкын кадыг-дошкун болган. Ча-согун-биле хөй катап аттыргаш, Саул аар балыгланган. 4Саул бодунуң чепсек тудукчузундан: «Ол кыртыжадып демдектетпээн хейлер чедип келгеш, мени куду көрүп, өлүрбээнде, хылыжың ужулгаш, мени шанчып каавыт» – деп дилээн+. Чепсек тудукчузу аажок корга бергеш, ынаваан. Ынчан Саул хылышты алгаш, бодун шаштыныпкан+. 5Чепсек тудукчузу Саулдуң өлүп калганын көргеш, бодун база хылыш-биле шаштыныпкаш, Саул-биле кады өлүп калган чүве-дир. 6Ынчалдыр Саул, ооң үш оглу, ооң чепсек тудукчузу база ооң шупту улузу өлгүлеп калган.

7Шынааның өске талазында база Иордан хемниң ындында чурттап турар израильчилер израиль шеригниң дезип турарын, Саулдуң база ооң оолдарының өлүп калганын дыңнааш, боттарының хоорайларын ээн каггылапкаш чорупканнар. А филистимнер келгеш, хоорайларны ээлеп чурттай бергеннер.

8Даартазында филистимнер өлүрткен улусту үптеп аар дээш чедип келгеш, Гелвуя даанга өлүрткен Саулду база ооң үш оглун тып алганнар. 9Саулдуң бажын одура шапкаш, ок-чепсээн үптээш, бүгү филистим черге көргүзери-биле чорудупкан+. Ынчалдыр олар чонга тиилелгезиниң дугайында боттарының дүрзү-бурганнарының өргээлеринге чарлапканнар. 10Саулдуң ок-чепсээн Астарта бурганның өргээзинге+ салып каан, а ооң мөчү-сөөгүн Бет-Сан хоорайның ханазынга+ азып кааннар.

11Галаадта Иавистиң чурттакчылары+ филистимнерниң Саулду канчалганының дугайында дыңнап кааш, 12бүгү эрес-дидим улузу хондур кылашташкаш, Бет-Санның ханазындан Саулдуң база ооң оолдарының мөчү-сөөктерин дүжүрүп алган+. Оларны Иависке эккелгеш, аңаа өрттедипкеннер+. 13Ооң соонда сөөктерин ап алгаш, Иависте тамариск ыяш адаанга ажаап кааш, чеди хонук иштинде кажыыдап, чем чивейн турган чүве-дир.

* 1:1 Эфрат кижи – Элкана азы Эфремниң аймаанга азы Вифлеемде чурттаан эфрат төрел бөлүкке хамааржыр турганын бо сөс илередип турар.

* 1:5 «Ийи дакпыр үлүг» – еврей дылда бо сөстүң утказы эки билдинмес. Ооң болгу дег өске утказы мындыг: «Онзагай үлүг».

* 1:11 Бурганга бараалгаан улус (назорейлер) бажының дүгүн таарывас ужурлуг турган (Сан. 6:5; Башт. 13:5 көр).

* 1:19 Рама – Раматаим хоорайның кызырган ады.

* 1:20 Самуил дээрге еврей дылда «дилээр» деп сөске-даа, «Бурган дыңнаан» деп сөстерге-даа дөмейлешкек ат.

* 1:23 Өске бурунгу сөзүглелде «Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы сээң сөзүң бүдеринге дузалаар болзун» деп бижээн.

* 1:24 Азы: «Үш бугажык».

* 2:17 Азы: «Кижилерниң хөңнүн калдырып, оларны ческиндирип турган».

* 2:18, 28 Эфод – Бурганның бараалгакчылары кедер онзагай хеп (Хост. 28:6 көр).

* 3:3 Даң адарынга чедир бичии үе артканда (Хост. 27:21 көр).

* 3:13 Өске бурунгу сөзүглелде «Оолдарының Бурганны каргап турганын» деп бижээн.

* 4:21 Ихавод – «Алдар чок» дээн ат.

* 5:6 Өске бурунгу сөзүглелде «Бүгү чуртта күскелер өзүп-көвүдээн, хоорайда өлүмнүг хай-халап диргелип келген» деп немээн.

* 6:1 Өске бурунгу сөзүглелде «Ол черниң бүгү кырын күскелер долдур өзүп-көвүдээн» деп немээн.

* 6:9 Бет-Шемеш – филистимнер болгаш израильчилерниң девискээрлериниң кызыгаарында хоорай (Иис. 15:10 көр).

* 6:13 Кызыл-тас ажаалдазы май болгаш июнь айларда болур турган.

* 6:19 Өске бурунгу сөзүглелде «50 070 кижини» деп бижээн.

* 7:12 Авен-Эзер – «Дузалал дажы» дээн ат.

* 9:16 Хаан кылдыр, Бурганның бараалгакчызы азы медээчизи кылдыр шилиттинген улустуң бажын олива үзү-биле чаар турган (Лев. 8:12 көр).

* 9:25 Палестинага бажыңнар сери-крышалары ийленчек эвес, а калбак болур турган, а чурттакчы чон оларны дыштаныр чер база үстүкү каът кылдыр ажыглап турган.

* 10:5 Гива-Элохим – Бо аттың болгу дег өске утказы мындыг: «Бурганның тейи».

* 10:22 Азы: «Өске кижи бар бе?»

* 12:6 Өске бурунгу сөзүглелде «херечи» деп сөс таварышпайн турар.

* 12:11 Өске бурунгу сөзүглелде «Бедан» эвес, а «Варак» деп бижээн.

* 12:17 Тараа ажаар үеде Палестинага кажан-даа чаъс чагбас турган.

* 13:1 Бо домактың очулгазы бурунгу еврей чаңчылга даянып турар, еврей сөзүглелде ол саннар таварышпайн турар (Аж.-ч. 13:21 көр).

* 13:5 Өске бурунгу сөзүглелде «30 000» деп бижээн.

* 14:41 Туммим – Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун тодарадыр дээш Бурганның бараалгакчыларының ажыглап турганы херексел (Хост. 28:30 көр).

* 14:47 Өске бурунгу сөзүглелде «Ол дайзыннарын кезедир турган» деп бижээн.

* 15:32 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «кортканындан сирилээн» азы «идегел-биле».

* 17:4-7 Амгы үениң хемчээли-биле болза, Голиафтың дурту үш метр ажыг, ооң куяк хеви бежен чеди хире килограмм, а чыдазының бажының деңзизи чеди хире килограмм турган.

* 17:12 Эфрат – Вифлеемге чурттап чораан төрел бөлүктүң ады (Руф 1:2 көр).

* 17:52 Өске бурунгу сөзүглелде «Геф» эвес, а «шынаа» деп бижээн.

* 20:5 Ай чаазында израильчилер Бурганга өргүлдер кылып, өргүл чемин чип, дойлап турган (Сан. 28:11-15 көр).

* 21:4 Ыдыктыг хоойлу ёзугаар чоокку үеде херээжен-биле холбашкан эр кижи арыг эвес апаар, а арыг эвес улус ыдыктаан чем чип болбас турган (Хост. 19:15; Лев. 15:18 көр).

* 21:5 Бо шүлүктүң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Ооң мурнунда дег, дайынчы аян-чорук үезинде мээң улузум херээженнерге дегбес. Анаа аян-чорук үезинде безин оларның мага-боттары арыг болур улус чүве. А бөгүн олар кажандан-даа артык арыг».

* 23:28 Села-Гаммахлекот – «Адырлыышкын хаязы» дээн ат.

* 25:18 Беш са 35 ажыг литр хире болур.

* 25:22 Өске бурунгу сөзүглелде «мени» эвес, а «Давидтиң дайзыннарын» деп бижээн.

* 25:25 Навал дээрге «сээдең, бужар-бак» деп уткалыг ат.

* 28:6 Урим – Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун тодарадыр дээш Бурганның бараалгакчыларының ажыглап турганы херексел (Хост. 28:30 көр).

+ 1:3 Хост. 23:15; Ы. х. к. 12:5-7
+ 1:4 Ы. х. к. 12:17-18
+ 1:8 Руф 4:15
+ 1:9 1 Хаан. 12:7; 15:20
+ 1:11 Э. д. 28:20
+ 1:18 Руф 2:13
+ 2:1 Лк. 1:46-55
+ 2:1 Ыд. ыр. 33:3
+ 2:2 Хост. 15:11
+ 2:2 Ы. х. к. 32:31
+ 2:4 Ыд. ыр. 36:15; 75:4
+ 2:5 Ыд. ыр. 67:7; 112:9; Иса. 54:1
+ 2:5 Иер. 15:9
+ 2:6 Ы. х. к. 32:39
+ 2:7 Иов 5:11; Ыд. ыр. 74:8
+ 2:8 Ыд. ыр. 106:41; 112:7
+ 2:8 Иов 36:7; Ыд. ыр. 112:7-8

+ 2:8 Иов 38:6; У. ч. 8:29; Ыд. ыр. 23:2; 101:26; 103:5

+ 2:9 Ыд. ыр. 90:11; У. ч. 2:8
+ 2:9 У. ч. 4:19; Иер. 23:12
+ 2:10 1 Хаан. 7:10; Ыд. ыр. 17:14
+ 2:10 Ыд. ыр. 95:13
+ 2:12 Ы. х. к. 13:13
+ 2:16 Лев. 3:16-17; 7:25
+ 2:21 Башт. 13:24
+ 2:22 Хост. 38:8
+ 2:25 Иис. 11:20
+ 2:26 Лк. 2:52
+ 2:27 3 Хаан. 13:1
+ 2:27 Хост. 4:14,
+ 2:28 Хост. 28:1; Сан. 18:8-19
+ 2:30 Хост. 27:21
+ 2:30 У. ч. 4:8
+ 2:30 Иер. 8:9-10
+ 2:31 3 Хаан. 2:27
+ 2:34 1 Хаан. 4:11
+ 2:35 3 Хаан. 2:35
+ 3:1 Ыд. ыр. 73:9; У. ч. 29:18; Ам. 8:11
+ 3:11 4 Хаан. 21:12; Иер. 19:3
+ 3:17 Руф 1:17
+ 3:18 2 Хаан. 10:12; 15:26
+ 3:19 1 Хаан. 9:6
+ 3:20 Башт. 20:1
+ 4:3 Иис. 18:1
+ 4:4 Хост. 25:22
+ 4:9 Башт. 13:1
+ 4:11 1 Хаан. 2:34
+ 4:12 Иис. 7:6; Неем. 9:1
+ 4:15 3 Хаан. 14:4
+ 4:20 Э. д. 35:17
+ 4:22 Ыд. ыр. 77:61
+ 5:1 Иис. 13:3
+ 5:2 Башт. 16:23
+ 5:3 Иса. 46:1
+ 5:4 Иса. 21:9; Иер. 50:2; Мих. 1:7
+ 5:5 Соф. 1:9
+ 6:3 Лев. 5:15,
+ 6:6 Хост. 8:15,
+ 6:6 Хост. 12:31
+ 6:7 Сан. 19:2; Ы. х. к. 21:3
+ 6:17 Иис. 13:3
+ 6:19 Хост. 19:21
+ 6:19 Сан. 4:20
+ 6:21 Иис. 18:14
+ 7:1 2 Хаан. 6:3; 1 Чыл. 13:7

+ 7:3 Ы. х. к. 30:1-10; 3 Хаан. 8:48; Иса. 55:7; Ос. 6:1; Иоил 2:12

+ 7:4 Башт. 2:13
+ 7:5 Башт. 20:1
+ 7:6 2 Хаан. 14:14; 23:16; Ыы. 2:19
+ 7:6 Башт. 10:10
+ 7:9 Ыд. ыр. 98:6
+ 7:10 1 Хаан. 2:10
+ 7:10 Иис. 10:10; Ыд. ыр. 17:15
+ 7:12 Э. д. 28:18; 35:14; Иис. 4:1-10
+ 8:3 Хост. 23:8; Ы. х. к. 16:19
+ 8:5 Ы. х. к. 17:14; Башт. 8:5
+ 8:11 Ы. х. к. 17:16-20
+ 8:11 1 Хаан. 14:52
+ 8:14 3 Хаан. 21:1-16
+ 8:18 У. ч. 1:28; Иса. 1:15; Мих. 3:4
+ 9:1 1 Хаан. 14:51; 1 Чыл. 8:33; 9:39
+ 9:4 4 Хаан. 4:42
+ 9:6 1 Хаан. 3:19
+ 9:12 3 Хаан. 3:2
+ 9:16 Хост. 2:24-25; 3:9
+ 9:21 Башт. 20:46; 21:6
+ 9:21 Башт. 6:15

+ 10:1 1 Хаан. 9:16; 16:13; 2 Хаан. 2:4; 3 Хаан. 1:34; 4 Хаан. 9:3

+ 10:2 Э. д. 35:19
+ 10:10 Сан. 24:2
+ 10:12 1 Хаан. 19:24
+ 10:18 Башт. 6:9
+ 10:19 Иис. 7:14

+ 10:24 2 Хаан. 16:16; 3 Хаан. 1:25, 39; 4 Хаан. 11:12; 2 Чыл. 23:11

+ 10:25 Ы. х. к. 17:14-20
+ 10:27 Ы. х. к. 13:13
+ 11:1 Башт. 21:8; 1 Хаан. 31:11-13
+ 11:2 Зах. 11:17
+ 11:4 Башт. 2:4; 21:2
+ 11:6 Сан. 24:2; 1 Хаан. 10:10
+ 11:7 Башт. 19:29
+ 11:7 Башт. 20:1
+ 11:8 Башт. 1:5

+ 11:8 Башт. 20:17; 1 Хаан. 15:4; 2 Хаан. 24:9

+ 11:11 Башт. 7:16
+ 11:14 1 Хаан. 10:8
+ 12:1 1 Хаан. 8:5; 10:24
+ 12:3 Ы. х. к. 16:19
+ 12:3 Сан. 16:15
+ 12:8 Э. д. 46:6-7
+ 12:8 Хост. 2:23
+ 12:8 Хост. 12:36,
+ 12:9 Башт. 3:12; 4:2; 10:7; 13:1
+ 12:10 Башт. 10:10
+ 12:11 Башт. 6:32
+ 12:11 Башт. 11:1
+ 12:11 1 Хаан. 7:10
+ 12:12 1 Хаан. 11:1
+ 12:12 1 Хаан. 8:19
+ 12:15 Лев. 26:14-15; Ы. х. к. 28:15
+ 12:21 Ы. х. к. 11:16
+ 12:21 1 Кор. 8:4
+ 12:22 Ыд. ыр. 93:14; Рим. 11:2
+ 12:23 3 Хаан. 8:36; 2 Чыл. 6:27
+ 12:24 Ы. х. к. 10:12; Иис. 24:14
+ 12:25 Иис. 24:20
+ 13:3 Башт. 3:27; 6:34
+ 13:5 Иис. 11:4; Башт. 7:12
+ 13:6 Башт. 6:2; Иов 30:6
+ 13:8 1 Хаан. 10:8
+ 13:13 2 Хаан. 24:10; 1 Чыл. 21:8
+ 13:14 Ыд. ыр. 88:20-21; Аж.-ч. 13:22
+ 14:3 Хост. 28:6; 1 Хаан. 2:18
+ 14:3 1 Хаан. 22:1
+ 14:3 1 Хаан. 1:3
+ 14:6 Башт. 7:4,
+ 14:11 1 Хаан. 13:6
+ 14:18 Сан. 27:21
+ 14:20 Башт. 7:22; 2 Чыл. 20:22-23
+ 14:29 Лев. 5:4
+ 14:31 Иис. 10:12

+ 14:33 Э. д. 9:4; Лев. 3:17; 7:26; 17:10; Ы. х. к. 12:23-24

+ 14:37 1 Хаан. 28:6

+ 14:42 Иона 1:7

+ 14:45 2 Хаан. 14:11; 3 Хаан. 1:52; Лк. 21:18; Аж.-ч. 27:34

+ 14:47 2 Хаан. 8:3; 10:6
+ 14:48 1 Хаан. 15:3, 7
+ 14:49 1 Хаан. 31:2; 1 Чыл. 8:33; 9:39; 10:1

+ 14:49 1 Хаан. 18:17-28; 19:11-17; 2 Хаан. 3:13-16; 6:16-23

+ 14:50 2 Хаан. 2:8
+ 14:51 1 Хаан. 9:1; 1 Чыл. 8:33; 9:39
+ 14:52 1 Хаан. 8:11
+ 15:1 1 Хаан. 9:16; 10:1
+ 15:2 Хост. 17:8-16; Ы. х. к. 25:17-19
+ 15:4 1 Хаан. 11:8
+ 15:6 Сан. 24:21; Башт. 1:16
+ 15:7 Э. д. 2:11; 25:18
+ 15:8 Иис. 8:23
+ 15:8 Хост. 17:14; Сан. 24:7
+ 15:10-11 Э. д. 6:6
+ 15:12 Иис. 15:55
+ 15:22 Эккл. 4:17

+ 15:22 Ыд. ыр. 39:7-8; 49:8-14; У. ч. 21:3; Иса. 1:11-17; Иер. 7:22-23; Мих. 6:6-8; Евр. 10:6

+ 15:23 1 Хаан. 13:14
+ 15:27 3 Хаан. 11:30-31
+ 15:28 1 Хаан. 13:14; 28:17
+ 15:29 Сан. 23:19; Тит. 1:2
+ 15:35 1 Хаан. 19:24
+ 16:1 1 Хаан. 9:16; 10:1
+ 16:5 Иов 1:5

+ 16:6 1 Хаан. 17:13; 1 Чыл. 2:13-15; 2 Чыл. 11:19

+ 16:7 3 Хаан. 8:39; У. ч. 21:2; Иер. 11:20
+ 16:9 2 Хаан. 13:3; 21:21; 1 Чыл. 2:13; 20:7
+ 16:13 1 Хаан. 10:1
+ 16:13 Сан. 24:2
+ 16:14 Башт. 9:23
+ 16:17 4 Хаан. 3:15
+ 17:1 Иис. 15:35
+ 17:4 Иис. 11:22
+ 17:7 2 Хаан. 21:19; 1 Чыл. 20:5
+ 17:8 1 Хаан. 8:17
+ 17:13 1 Хаан. 16:6-10; 1 Чыл. 2:13-15
+ 17:18 Э. д. 37:14
+ 17:25 Иис. 15:16; 1 Хаан. 18:17-19
+ 17:44 Ы. х. к. 28:26
+ 17:45 Ыд. ыр. 19:8
+ 17:46 3 Хаан. 18:36
+ 17:47 Ыд. ыр. 43:7
+ 17:47 2 Чыл. 20:15; Ос. 1:7
+ 17:50 2 Хаан. 23:21
+ 17:52 Иис. 15:36
+ 17:54 2 Хаан. 5:6
+ 17:55 1 Хаан. 14:51; 2 Хаан. 2:8
+ 18:1 1 Хаан. 20:17; 2 Хаан. 1:26
+ 18:6 Хост. 15:20
+ 18:7 1 Хаан. 21:11; 29:5
+ 18:10 1 Хаан. 16:14
+ 18:14 2 Хаан. 7:9
+ 18:17 1 Хаан. 14:49; 17:25
+ 18:17 1 Хаан. 25:28

+ 18:18 Башт. 6:15; 1 Хаан. 9:21; 2 Хаан. 7:18

+ 18:19 2 Хаан. 21:8
+ 18:25 Э. д. 34:12
+ 18:25 2 Хаан. 3:14
+ 19:5 1 Хаан. 17:48-49
+ 19:9 1 Хаан. 16:14; 18:10
+ 19:11 Ыд. ыр. 58:1

+ 19:11 1 Хаан. 14:49; 18:20-28; 2 Хаан. 6:16-23

+ 19:12 Иис. 2:15; Аж.-ч. 9:25
+ 19:18 1 Хаан. 7:17
+ 19:20 Сан. 11:25; 24:2
+ 19:23 Сан. 24:2
+ 19:24 Иса. 20:2
+ 19:24 1 Хаан. 10:11-12
+ 20:1 1 Хаан. 7:17
+ 20:8 2 Хаан. 14:32
+ 20:15 2 Хаан. 9:1; 21:7

+ 20:17 Лев. 19:18; 1 Хаан. 18:1; 2 Хаан. 1:26

+ 20:25 1 Хаан. 14:50-51
+ 20:26 Лев. 7:21; 11:24-28; 15:1-4
+ 21:1 Иса. 10:32
+ 21:6 Лев. 24:9; Мф. 12:3; Мк. 2:25; Лк. 6:3
+ 21:7 1 Хаан. 22:9; Ыд. ыр. 51:2
+ 21:9 Хост. 28:6; 1 Хаан. 2:18
+ 21:9 1 Хаан. 17:51
+ 21:10 1 Хаан. 27:2; 3 Хаан. 2:39
+ 21:11 1 Хаан. 18:7; 29:5
+ 21:13 Ыд. ыр. 33:1

+ 22:1 2 Хаан. 23:13; 1 Чыл. 11:15; Ыд. ыр. 56:1; 141:1

+ 22:2 Башт. 11:3
+ 22:5 2 Хаан. 24:11; 1 Чыл. 21:9; 29:29
+ 22:8 1 Хаан. 18:3
+ 22:9 1 Хаан. 21:7; Ыд. ыр. 51:2
+ 22:10 1 Хаан. 21:6, 9
+ 22:18 Хост. 28:6; 1 Хаан. 2:18
+ 22:20 1 Хаан. 23:6
+ 22:23 3 Хаан. 2:26
+ 23:1 Иис. 15:44
+ 23:6 1 Хаан. 22:20
+ 23:6 Хост. 28:6; 1 Хаан. 2:18
+ 23:9 1 Хаан. 30:7
+ 23:13 1 Хаан. 22:2; 25:13; 27:2
+ 23:14 Иис. 15:24; Ыд. ыр. 62:1
+ 23:17 1 Хаан. 24:21
+ 23:18 1 Хаан. 18:3; 20:8
+ 23:19 1 Хаан. 26:1; Ыд. ыр. 53:1-2
+ 23:24 Иис. 15:55
+ 24:1 Иис. 15:62
+ 24:6 2 Хаан. 24:10
+ 24:7 1 Хаан. 26:9; 2 Хаан. 1:14
+ 24:8 Ыд. ыр. 7:5
+ 24:12 Ыд. ыр. 58:4
+ 24:13 Э. д. 16:5
+ 24:20 Руф 2:12
+ 24:21 1 Хаан. 23:17
+ 25:1 1 Хаан. 7:17
+ 25:1 Э. д. 21:21; Сан. 10:2
+ 25:3 Сан. 13:31; Иис. 14:14; 1 Чыл. 2:18-24
+ 25:11 Башт. 8:6; Иса. 32:6
+ 25:17 Ы. х. к. 13:13
+ 25:22 1 Хаан. 3:17
+ 25:23 Руф 2:10
+ 25:24 2 Хаан. 14:9
+ 25:26 2 Хаан. 18:32; Дан. 4:16
+ 25:28 1 Хаан. 18:17

+ 25:43 1 Хаан. 27:3; 30:5; 2 Хаан. 2:2; 3:2; 1 Чыл. 3:1

+ 25:44 2 Хаан. 3:14-15
+ 26:1 1 Хаан. 23:19; Ыд. ыр. 53:1-2
+ 26:2 Иис. 15:24; Ыд. ыр. 62:1
+ 26:5 1 Хаан. 14:50; 17:55
+ 26:6 2 Хаан. 2:18
+ 26:9 1 Хаан. 24:7; Ыд. ыр. 7:5
+ 26:10 1 Хаан. 31:6
+ 26:12 Э. д. 2:21; 15:12
+ 26:21 1 Хаан. 15:24
+ 26:23 2 Хаан. 22:21; Ыд. ыр. 17:21
+ 27:2 1 Хаан. 23:13
+ 27:2 1 Хаан. 21:10; 3 Хаан. 2:39
+ 27:3 1 Хаан. 25:43
+ 27:6 Иис. 15:31
+ 27:8 Иис. 13:2
+ 27:8 1 Хаан. 15:7
+ 27:10 Иис. 15:31-32
+ 27:10 Башт. 1:16; 1 Хаан. 30:29
+ 28:3 1 Хаан. 25:1

+ 28:3 Хост. 22:18; Лев. 19:31; Ы. х. к. 18:10-12

+ 28:4 Иис. 19:17

+ 28:4 1 Хаан. 31:1

+ 28:6 1 Хаан. 14:37; 2 Хаан. 22:42; Ыд. ыр. 17:42

+ 28:7 Иис. 17:11
+ 28:14 1 Хаан. 2:19; 15:27
+ 28:15 1 Хаан. 18:12
+ 28:17 1 Хаан. 15:28
+ 28:18 1 Хаан. 15:29
+ 28:19 1 Хаан. 31:2, 4
+ 29:5 1 Хаан. 18:7; 21:11
+ 29:9 2 Хаан. 14:17, 20; 19:27; Гал. 4:14
+ 30:1 1 Хаан. 27:6-7
+ 30:5 1 Хаан. 25:43
+ 30:7 1 Хаан. 22:20; 23:6
+ 30:7 Хост. 28:6; 1 Хаан. 2:18; 23:9
+ 30:9 1 Хаан. 23:13

+ 30:14 2 Хаан. 8:18; 15:18; 20:7; 20:23; 3 Хаан. 1:38; 1 Чыл. 18:17

+ 30:14 Иис. 14:14; 1 Хаан. 27:10; 1 Чыл. 2:18-24

+ 30:15 Ы. х. к. 23:15-16
+ 30:17 1 Чыл. 4:43
+ 30:24 Сан. 31:27; Иис. 22:8
+ 30:29 Башт. 1:16; 1 Хаан. 27:10
+ 31:1 1 Хаан. 28:4
+ 31:2 1 Хаан. 14:49; 1 Чыл. 8:33; 9:39; 10:1
+ 31:4 Башт. 9:54
+ 31:4 2 Хаан. 1:10
+ 31:9 2 Хаан. 1:20
+ 31:10 Башт. 2:13
+ 31:10 Иис. 17:11
+ 31:11 1 Хаан. 11:1-11; 2 Хаан. 21:10
+ 31:12 2 Хаан. 21:12
+ 31:12 2 Чыл. 16:14; 21:19

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=TVN

Тайылбырлыг Словарь

Тайылбырлыг Словарь

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. И

7. К

8. Л

9. М

10. Н

11. О

12. Ө

13. П

14. Р

15. С

16. Т

17. У

18. Ү

19. Ф

20. Х

21. Ч

22. Ш

23. Ы

24. Э

Авраам – еврей чоннуң үндезилекчи өгбези, Бурганга бүзүрээриниң үлегер-чижээ. Дээрги-Чаяакчы ооң адын солуваанда, Аврам деп аттыг турган. Дээрги-Чаяакчы ооң-биле тускай чагыг-керээ чарган (Э. д. 12–25 эгелер).

Авырал (орус. благодать) – Бурганның өршээли, ээ көрүүшкүнү, энерели, бүзүрээн кижиге чорудуп бээр күжү.

Ажыдыышкын (грек. апокалипсис, орус. откровение) – Бурганның кандыг-бир кижиге Бодунуң күзел-соруун илередип көргүзери. Бурган ажыдыышкынын янзы-бүрү аргалар-биле кылып турган – чамдыкта кижиге дорту-биле чугаалап, чамдыкта Бодунуң төлээзин чорудуп, а чамдыкта дүш азы онза көстүүшкүн таварыштыр ону көргүзүп турган.

Акталаткан кижи (орус. евнух) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке оолдарны чамдыкта чазап (азы акталап) каар турган. Шак ынчаар акталаткан эр кижилер хааннарга бо-ла бараан болур, чүге дээрге оларны хаанның кадайларынга хамаарыштыр айыыл чок деп санаар турган.

Аллилуйя – Ыдыктыг ырларда Бурганны алдаржыткан кыйгы. Дорт очулдурарга, «Дээрги-Чаяакчыны мактаңар!» дээн.

Аминь – еврей дылдан дорт очулдурарга, «ылап шын» дээн, колдуунда-ла «ындыг», «ындыг-ла болзунам» дээн уткалыг сөс.

Амыр-дыш хүнү (евр. шаббат) – еврейлерде неделяның чедиги хүнү болур, бүрүнү-биле Бурганга тураскааттынган хүн (Хост. 20:8-11; Ы. х. к. 5:12-15). Ол хүнде иудейлер синагогаже баар ужурлуг. Хүннүң-не кылыр ажылды ол хүн кылыры хоруглуг.

Аптара, ыдыктыг аптара (орус. ковчег завета) – Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар израильчилер тускай аптараны кылып каан. Моисей ынаар Он айтыышкын бижээн калбак даштарны суп каан, ынчангаш аптараны «Чагыг-керээниң аптаразы» деп база адап турган. Аптараның халывының кырында ийи херувим дүрзүзүн тургускан. Ол аптараны Ужуражылга майгынының (а ооң соонда Бурганның өргээзиниң) Эң ыдыктыг өрээлинге шыгжаар турган.

Арыг, арыг эвес – ыдыктыг хоойлу ёзугаар (Левит номундан көр) кижиниң мага-бодунуң чамдык байдалдары арыг эвес деп санаттынар (чижээлээрге, кеш аарыы-биле аарыыры, херээжен кижиниң ай демдээн көөрү). Ол ышкаш чамдык дириг амытаннар арыг эвес кылдыр санаттынып турган – оларны чиири база оларның сектеринге дээри хоруглуг. Арыг эвес дириг амытанга, кижиге азы черге дегген кижи арыг эвес апаар турган. Арыг эвес кижиниң Дээрги-Чаяакчыга мөгейген ёзулалдарга киржири хоруглуг.

Асия – Бичии Азияның (амгы Турция күрүнениң кезии) барыын талазында чыдар Римге чагырткан девискээр, Азия дип-биле салчап болбас.

Ашера – Ханаан чүдүлгеде кыс бурган. Хананейлер аңаа мактал-хүндү кылдыр ыдыктыг деп санаары ыяш адагаштар азы ыяштар тургузуп турган.

Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы (орус. священник) – ыдыктыг бараан болуушкун кылыр, өскээр чугаалаарга, Бурганның ыдыктыг өргээ-майгынынга өргүл кылыр база өске-даа чүдүлге ёзулалдары күүседир хүлээлгелиг кижи. Ооң кол сорулгазы – Бурган биле кижилер аразынга эптештирикчи болуру. Дээрги-Чаяакчы Левийниң аймаан Аңаа бараан болур аймак кылдыр шилип, аңгылаан соонда, Бурганның бараалгакчылары деп атты эдилээр эргени Моисейниң акызы Аароннуң эр хиндиктиг үре-салгалынга берген. Бурганның бараалгакчыларының аразында бирги черде турар, онзагай хүлээлгелерлиг база чон мурнунга улуг хүндүткелдиг бараалгакчыны дээди бараалгакчы деп адап турган. Сөөлзүредир ол дээди иудей Чөвүлелдиң база даргазы апарган. Ол тускай хептиг болур болгаш бодун онзагай арыг, үлегерлиг ап чоруур ужурлуг. Чүгле дээди бараалгакчы Ужуражылга майгынында база Бурганның өргээзинде Эң ыдыктыг өрээлче, чылда чүгле чаңгыс катап, өндүр улуг арыглаашкын хүнүнде кирер эргелиг турган (Лев. 16 эгени көр).

Баштыңнар (орус. старейшины) – Израиль чоннуң төрел бөлүктериниң эрге-чагырга туткан төлээлери. Бурганның бараалгакчылары-биле кады иудейлерниң шажынчы амыдыралын башкарып турганнар, оларның чамдыызы дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болур. Баштыңчылар деп адаар улус-биле салчап болбас.

Белдир-ыяш (орус. крест) – херектеннерни хилинчектеп, дорамчылап, бужартадыр дээш, азып шаажылаар адагаш. Рим империязынга эң аар кемниг херек үүлгеткен херектеннерни ийи шавышкак ыяшка хере шаап шаажылаары бүгү шаажылалдарның эң-не каржы болгаш хилинчектиг хевири деп санаттынар. Хөй таварылгаларда шаажылаттырганнарны белдир-ыяшка хол-будундан кадаг-биле чыпшыр кадаар турган. Иисусту белдир-ыяшка хере шаап шаажылаан соонда, ол шаажылал чепсээ Ону дамчып кээр камгалалдың ыдыктыг демдээ болу берген.

Болбаазыраңгай (орус. совершенный) – бүрүн дески, четпес чүүл, тала чок, бүрүнү-биле эки, эң дээди байдалга база эчизинге четкен боору.

Бурган (евр. Элохим, грек. Теос, орус. Бог) – бүгү-ле бар чүвениң Дээрги-Чаяакчызы, бистиң база Чаяакчывыс, амыдыралывыстың үндезин-дөзү.

Буянныг Медээ (грек. Эвангелион) – Иисус Христостуң суртаалдааны Бурганның Чагыргазының дугайында өөрүшкүлүг медээ. Буянныг Медээни христианнар сөөлзүредир Камгалакчы Иисустуң бо делегейге өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында чугаа деп билип эгелээн. Ынчангаш Христостуң амыдыралы болгаш ажыл-херээниң дугайында тоожаан дөрт номну база Буянныг Медээлер деп адаан.

Ваал – Ханаанның чурттакчыларының мөгейип турган янзы-бүрү бурганнарының ат-дужаалы. Дорт очулдурарга, «ээ» дээн.

Веелзевул – Эрги Чагыг-керээ үезинде Израильди долгандыр чурттаан чоннарның мөгейип турган бурганнарының бирээзи (4 Хаан. 1:3 көр). Иисус Христостуң үезинде еврейлер буктарның чагырыкчызы эрликти ынчаар адап эгелээн.

Галилея хөлү – Израильдиң соңгу чүгүнде чыдар бо хөл Галилея, Геннисарет, а сөөлзүредир рим чагырыкчы Тиверийге тураскааткан Тивериада хөлү деп үш аңгы аттыг. Грек сөзүглелде ол улуг эвес хөлдү колдуунда-ла далай дээр турган. Оон Иордан хем үндүр агып чыдар. Ол хөлдүң чоок-кавызынга хөй чурттакчылыг черлер турган, оларның чурттакчы чону колдуунда балык тудуп амыдырап чораан.

Давид – Христостуң төрүттүнеринге чедир бир муң хире чыл мурнунда израиль чоннуң ийиги хааны. Бурганны алгап-мактаан дыка хөй Ыдыктыг ырларның бижикчизи. Бурган Давидке ооң салгакчылары израиль чонну кезээ мөңгеде хааннаарын аазаан, ынчаарга иудейлер боттарының манап турганы камгалакчы хаан Давидтиң ук-ызыгуурундан төрүттүнер ужурлуг деп санап, ону Давидтиң Оглу деп адаар турган.

Дайынчы терге (орус. колесница) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эң күчүлүг дайынчы чепсек-херекселдиң бирээзи кылдыр санадып турган.

Дүрзү-бурган (орус. идол) – еврей чон-биле кожа чурттап чораан чоннар шуткуп-сиилбээн, чуруп каан дүрзүлер кылып алгаш, оларын «бурганнар» деп адап, мөгейип турганнар. Дээрги-Чаяакчыга шынчы эвес иудейлер база чамдыкта ынчалдыр кылып турган.

Дээди иудей Чөвүлел (грек. синедрион) – Иисус Христостуң үезинде иудей чонну башкарып турган дээди даргалар. Дээди Чөвүлелдиң кежигүннеринге Бурганның дээди бараалгакчылары, чоннуң баштыңнары база ном-хоойлу тайылбырлакчылары хамааржып болур турган.

Дээрги-Чаяакчы (евр. Яхве, грек. Кириос, орус. Господь) – Эрги Чагыг-керээде ол ат-дужаал Яхве (Иегова) деп аттың очулгазы, Бурганның ыдыктыг ады болур. Бурган Моисейни израиль чонну Египеттен үндүре берзин дээш чорудуп тура, Бодун ол ат-биле адаан. Шак ол ыдыктыг атты душ бооп бужартадырындан сезингеш, иудейлер Христостуң төрүттүнеринге чедир үеде-ле Ыдыктыг Бижилгелерни номчуп тургаш, ол атты ыыткыр чугаалавайн, ооң орнунга «адонай» азы «дээрги» деп турганнар.

Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи (грек. ангелос) – дорт очулдурарга, «айбычы» дээн уткалыг сөс. Бурганга бараан болуп турар, дээр уктуг, угаан-сарыылдыг, онзагай амытаннар. Бурган оларны дамчыштыр бүгү чүвени башкарып, кижилерге база чоннарга дузалажып турар.

Иордан хем – Израильдиң кол хеми. Ол соңгу чүкте Галилея хөлүнден агып үнгеш, мурнуу чүкте Өлүг далайже агып кирген. Иордан он ийи израиль аймактың эрте-бурунгу черлерин ийи чарып турар – ооң барыын талазынга тос аймак, чөөн талазынга ийи аймак ээлээн черлерлиг турган, а Манассияның аймаа – хемниң ол-бо чарыынга чер ээлеп чурттап турган.

Кижи амытан Оглу (орус. Сын Человеческий) – Иисустуң Бодунга хамаарыштыр ажыглап келген бо ады Ону ёзулуг кижи кылдыр көргүспүшаан, Бурганның медээчилериниң чугаалап келгени Камгалакчы база ол-дур дээрзин онзалап демдеглеп турар. Эрги Чагыг-керээде Даниил медээчи «кижи амытан оглу ышкаш бир-ле Кижи» бүгү өртемчейниң чагырыкчызы болурун чугаалаан.

Кул-кадай (орус. наложница) – Эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эр кижи элээн каш херээженни бодунга кадай кылдыр ап, а ол ышкаш бодунуң кул херээженнерин кадай кылдыр ап болур турган. Ынчалза-даа кул-кадайлары ээзиниң хостуг төрүттүнген кадайлары ышкаш эргелерлиг болбас ужурлуг. Бир эвес ээниң хостуг кадайының ажы-төлү чок болза, ол ашаанга бодунуң чалчазын кул-кадай кылдыр берип болур турган. Ындыг таварылгада чалчадан төрүттүнген ажы-төл ээ херээженниң ажы-төлү ышкаш бооп, хоойлу-дүрүм ёзугаар салгакчылар болур.

Кыртыжап демдектээри (орус. обрезание) – эр хиндиктиг улустуң Бурганга тураскааттынганын херечилээр иудей ёзулал. Төрүттүнгенинден бээр сески хүнүнде оолдарның дотааның кыдыкы кежин демдектеп, кыртыжай кезер. Бо ёзулал Авраам биле Бурганның аразында керээниң демдээ бооп, ол үеден бээр Авраамның үре-салгалының аразында нептерээн.

Левиттер – Левийниң үре-салгалы. Левий болза Иаковтуң он ийи оглунуң бирээзи база израиль чоннуң өндүр улуг өгбелериниң бирээзи болур. Левиттер үш төрел бөлүкке: Гирсоннуң, Кохаттың болгаш Мерариниң салгакчыларынга чарлыр. Бурган левит Аароннуң үре-салгалын Бодунуң бараалгакчылары кылдыр, а өске левиттерни ыдыктыг өргээ-майгынга ажылдап, бараалгакчыларга дузалаар кылдыр шилип алган.

Медээчи, Бурганның медээчизи (орус. пророк) – Бурганның күзел-соруун чонга медеглээр ужурлуг, Ооң тускай кыйгырткан кижизи. Бурган Бодунуң сөзүн медээчилерни дамчыштыр улуска чугаалап турган. Чамдык медээчилерниң сөстери номнар кылдыр бижиттинген болгаш Эрги Чагыг-керээниң элээн улуг кезиин тургузуп турар.

Моав – Израильдиң мурнуу-чөөн чүгүнге чурттап чораан, дүрзү-бурганнарга мөгеер моав чон Лот биле ооң улуг уруунуң хан холужуушкуннуг харылзаазындан тывылган (Э. д. 19:30-38). Израиль чоннуң Ханаанче чоокшулап келгениниң эгезинде-ле, моавтар биле израильчилерниң аразынга өжээннешкек чорук тургустунган. Ол өжээннежиишкин ужун израиль чонга моавтарны бодунуң ниитилелинче хүлээп аарын хоруп каан (Ы. х. к. 23:3). Руфь дугайында номда ол дүрүмнү чымчатканы илдең тускай таварылга бар.

Моисей – израиль чоннуң Египетке төрүттүнген өндүр улуг медээчизи, баштыңчызы болгаш хоойлу-дүрүм тургузукчузу. Моисей Бурганның айтыышкыны-биле еврей чонну Египетке туттуруушкундан үндүрген. Иудей чаңчыл ёзугаар «Беш ном» азы «Моисейниң хоойлузу» ооң бижээн номнары болур.

Мөргүл, мөргүүрү (орус. молитва) – ол дээрге кижиниң Бурган-биле чугаазы азы харылзажылгазы-дыр. Мөргүп тура, кижи Бурганны алдаржыдар, Аңаа өөрүп четтирер, бодунуң бачыттарын миннир, Оон дуза дилээр болгаш оон-даа өске.

Негев – Палестинаның мурнуу чүгүнде (Иуданың аймааның черинде) ээн кургаг ховунуң ады.

Ном-хоойлу тайылбырлакчызы (орус. книжник, законник) – бодун Бурганның хоойлузун (Ыдыктыг Бижилгелерни) шинчилээринге, тайылбырлаарынга база чара бижииринге бараан болдурган эртемден еврейлерни ынча дээр турган. Ном-хоойлу тайылбырлакчызы Эзра Вавилонга туттуруушкундан ээп келген соонда, иудейлерге Дээрги-Чаяакчыга шын мөгейигже эглиринге дузалаан кижилерниң бирээзи турган. Ном-хоойлу тайылбырлакчыларының элээн хөйү дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болуп, чоннуң эң чугула херектерин шиитпирлеп турган.

Он-хоорай (грек. Декаполис, орус. Десятиградие) – Иисус Христостуң үезинде Галилея хөлүнүң чөөн талазында турар эң чугула он хоорайның эвилели база ол кезек девискээрниң ады. Он-хоорайның чурттакчыларының хөй кезии дүрзү-бурганнарга чүдүүр улус турган.

Өргүл – еврейлер Бурганга колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү эккеп өргүп турган. Өргүлдүң кол хевирлери Левит деп номда тодараттынып бижиттинген:

– бүрүн өрттедир өргүл – ооң кандыг-даа кезиин чип болбас турган, а өске өргүлдерни кезии-биле азы бүрүнү-биле эккеп салган кижи азы Бурганның бараалгакчызы чиир турган;

– далган-тараа өргүлү – ону янзы-бүрү быжырган хевирлерлиг кылдыр база оливка үзү-биле холаан кылдыр эккеп болур турган;

– эп-найырал өргүлү – ону Бурганның ачы-буяны дээш, Аңаа өөрүп четтириишкин илередири-биле эккеп турган;

– бачыт дээш өргүл – чоннуң аңгы-аңгы бөлүктеринден улуска боттарының бачыттары дээш өргүлдү бай-шыдалын барымдаалап, дөмей эвес хемчээлдиг кылдыр эккээрин чөпшээрээн турган;

– кем-буруу дээш өргүл – ооң-биле Бурганга азы өске-бир кижиге бодунуң кем-буруузу-биле чедирген когаралының орнун тургузары чугула турган.

Өргүлдүң өске хевирлери база турган, чижээлээрге, хүннээшкин өргүлү, сактыышкын өргүлү болгаш о.ө.

Өргүл салыр бедигээш (орус. жертвенник) – даштан кылган онзагай тудуг аймаа, аңаа еврейлер Бурганга өргүлдү (колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү) өрттедип турган. Соломон хаанның үезинден эгелээш, Бурганга өргүл салыр дың чаңгыс чер Ооң Иерусалимде өргээзинге турган.

Өргээ, Бурганның өргээзи (орус. храм) – Бурганга бараан болуушкуннуң ыдыктыг оран-савазы. Соломон хаан Бурганның өргээзин Иерусалимге тудуп тургускан соонда, ол оран-сава Ужуражылга майгынының орнун ээлей бергеш, Израильде Бурганга бараан болуп, мөгеер болгаш өргүл кылыр чаңгыс-ла төп чер апарган. Аңаа Бурганның бараалгакчылары чүдүлге ёзулалдарын күүседип база Бурганга өргүлдү кылып турган. Соломоннуң туттуруп кааны Бурганның өргээзин бистиң эрага чедир 586 чылда вавилон аг-шериг үрегдеп каан. Бурганның ийиги өргээзин бистиң эрага чедир VI чүс чылдың төнчүзүнде туттуруушкундан хосталгаш, ээп чанып келген еврейлер туткан, оларны Давид хаанның Зоровавел дээр салгакчызы удуртуп, Аггей болгаш Захария медээчилер деткип турган. А хөй чылдар эрткенде, Ирод хаан Бурганның өргээзиниң девискээрин эде тургузуп база алгыдып каан. Ол өргээни бистиң эраның 70 чылында рим аг-шериг шуут үреп-бузуп каан.

Өске чоннар улузу (орус. язычники) – иудейлерниң билиишкини-биле Бурганның шилип алган чонунга хамаарышпас, олардан аңгы шажын-чүдүлгелиг улусту ынча дээр. Иудейлер оларны арыг эвес кылдыр санап, аралажып харылзашпазын кызып турган.

Понтий Пилат – Иудеяның Римден томуйлаан тус чер чагырыкчызы, ону б.э. 26 чылында император Тиверий олурткан. Ол Иудеяда рим аг-шеригни башкарып, Бурганның дээди бараалгакчыларын томуйлап база чугула шииткел айтырыгларын шиитпирлеп турган. Еврей төөгүчүлерниң херечилеп турары-биле, Пилат каржы-дошкун, туразы улуг кижи чораан, ол еврейлер болгаш самарийжилерге хөй хораны чедирген.

Прозелит – дүрзү-бурганнарга чүдүп чорааш, ооң соонда иудей чүдүлгени бүрүнү-биле хүлээп алгаш, кыртыжап демдектеттирип алган кижи.

Рефа улус – Ханаанга израильчилер кээр бетинде чурттап чораан кайгамчык улуг-шыырак мага-боттуг аймак-чон.

Саддукейлер – Иисус Христостуң үезинде иудейлерниң фарисейлерге удурланышкак шажынчы болгаш политиктиг бөлүү. Олар өлгеннерниң катап дирлиринге бүзүревес база Ыдыктыг Бижилге кылдыр чүгле Моисейниң Беш номун хүлээп көөр. Дыка хөй саддукейлер Бурганның бараалгакчылары турган болгаш, оларның ызыгууртан, бай-шыырак кижилер аразынга салдары улуг турган.

Самария чурттуглар азы самарийжилер – Палестинаның ортаа кезиинде, Иудеяның соңгу талазында, а Галилеяның мурнуу талазында чыдар черниң чурттакчылары. Самария чурттуглар чоорту дүрзү-бурганнарга чүдүүрүнден ойталап, Бурганга бүзүрей бергеш, Моисейниң хоойлузун сагып келгеннер (4 Хаан. 17 эгени көр). Самарияда чурттаан, еврей ук-ызыгуурлуг-даа болза, өске сөөк-язылар-биле холужа берген чон-биле иудейлер көрүшпес, өжээннежир чораан.

Синагога – иудейлерниң Бурганга мөгеери-биле база ыдыктыг хоойлуну өөренири-биле чыглыр чери.

Синай даг – Египеттен чөөн чүкте Синай чартык ортулукта турар даг. Ол дагга Дээрги-Чаяакчы Моисейге көстүп келгеш, израиль чонга Бодунуң хоойлузун берген. Ол дагны Хорив деп база адаар турган.

Сион – Иерусалим хоорайда Бурганның өргээзи турган дагның ады. Бурган шак ол черни иудейлер Аңаа мөгейзин дээш шилип алган. Иерусалим хоорайны Библияда чамдыкта «Сион-кыс» деп ойзу адап турар.

Соломон – Давид хаанның салгакчызы, бистиң эрага чедир Х чүс чыл үезинде хааннап чораан. Ол болза Бурганның аңаа хайырлааны өндүр улуг мерген угаан биле байлакшылы дээш, Чоокку Чөөн чүкке алдаржаан кижи турган.

Сугга суктурары (грек. баптисмос, орус. крещение) – бо ёзулалды эртип турар кижини сугже хензиг өйде шымындыр сугар. Сугга суктуруп, ыдыктаар ёзулалды эрткен кижиниң үндезини-биле чаартынып, чаа амыдыралче катап төрүттүнериниң база бачыттан ойталааш, Бурганче эглип кээриниң символ-демдээ. Сөөлзүредир Иисус Христостуң өлүмүнге база катап дирилгенинге бүзүрелдиң символу апарган.

Сүлде, Ыдыктыг Сүлде (орус. Дух Святой) – Бурганның Сүлдези; Иисустуң дилээнин ёзугаар Бурган Ададан бадып кээп турар, алыс шынны көргүзер Сүлде; Аргалакчы болгаш Болчукчувус.

Тамы (орус. ад, преисподняя) – бурунгу иудей чүдүлге ёзугаар бүгү өлген кижилерниң турар чери; өлүглер ораны; алдыы оран. Иисус Христостуң үезинде иудейлер тамыны чүгле бачыттыг кижилерниң кеземче эртер чери кылдыр санаар турган.

Угаадыглыг чугаа (орус. притча) – долгандыр турар амыдыралга ийикпе, азы төөгүге үндезилей алдынган, мөзү-шынар азы угаан-сарыыл талазы-биле кандыг-бир өөредиг, угаадыг сиңген чугааны азы үлегер домакты ынча дээр. Угаадыглыг чугаалар кандыг-бир чүүлдү болганчок-ла ойзу чугаалап турар.

Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын (орус. скиния) – израиль чон Египеттен үнүп келген соонда, Дээрги-Чаяакчы Моисейге онзагай майгынны тигерин дужааган. Ол майгынга Бурган Моисей-биле база Бодунуң бараалгакчылары – бүгү израиль чонну Ооң-биле эптештирер төлээлекчилер-биле ужуражып турган. Майгын боду Ыдыктыг болгаш Эң ыдыктыг деп ийи өрээлдиг болур. Ыдыктыг өрээлде Бурганга хүннүң-не мөгееринге ажыглаар херекселдер турар. Ынаар чүгле бараалгакчылар кирип болур эргелиг. Эң ыдыктыг өрээлде ыдыктыг аптара турар. Ынаар чүгле Бурганның дээди бараалгакчызы чылда чаңгыс катап, бүгү чонну бачыттан арыглаар ёзулалды кылыр дээш, кирип болур. Майгынны долгандыр херим турган, ооң иштинче левиттер база кирип болур. Соломон хаанның үезинде Иерусалимде даштан туткан турум өргээ Ужуражылга майгынын солаан.

Үе – Библияның үелеринде хүндүскү үени он ийи шакка чарып турган. Ол шактарны хүн үнгенинден эгелеп санаар (амгы үе санаашкынын ёзугаар эртенгиниң алды хире шактан). Ынчангаш эртенгиниң 9 шак дээрге хүн үнгенден бээр үшкү шак, 12 шак – алдыгы шак, а дүштекиниң 15 шак – тоску шак болур. Ындыг-даа болза, иудейлер хонуктуң эгезин хүн ашканындан (азы хүн үнериниң бетинде кежээден) эгелеп санап турган. А римчилер хонук дүн ортузунда эгелээр деп санап турган.

Фарисейлер – Иудеяга Иисус Христостуң үезинде турган чугула салдарлыг шажынчы бөлүктүң кежигүннери. Фарисейлер боттарын ыдыктыг хоойлуну база иудей ёзу-чаңчылдарны шыңгыы сагып чоруур бис деп чарлап чорааннар. Оларның хөй кезии бай-шыдалдыг улус турган.

Хаарган далганнар байырлалы (орус. праздник опресноков) – Хосталыышкын байырлалының соонда дораан эгелээр, чеди хонук дургузунда уламчылаар байырлал. Далганын хөөдүп четтикпээн еврей чоннуң дүвү-далаш-биле Египеттен дескениниң сактыышкыны кылдыр (Хост. 12 эгени көр) ол чеди хонук дургузунда ажыткы-биле хөөтпейн хаарган далганнар чиир турган.

Ханаан – Чер ортузу далайның чөөн эрииниң чоогунда чер. Ооң девискээринче амгы үедеги Израиль болгаш чамдык кожа күрүнелер кирип турган. Ханаанның чурттакчыларын хананейлер дээр. Эге дөс деп ном ёзугаар, хананейлер Нойнуң уйнуу Хаамдан укталган.

Херувим – чалгынныг, күштүг, дээр уктуг амытан; Бурганның бараан болукчузу. Херувим дүрзүлери ыдыктыг аптараның кырынга-даа, Соломоннуң тутканы өргээ иштинге-даа турган.

Хоойлу, ыдыктыг хоойлу (евр. Тора, орус. закон) – Моисейниң хоойлузун, өскээр чугаалаарга, Синай дагга Моисейге Бурганның бергени, Аңаа бараан болур талазы-биле чурумчуткан хоойлу-дүрүмнер база мөзү-шынарга хамааржыр дүрүм-сагылгалар, хамааты эргелер чыындызын ынча дээр.

Хорив – Синай дагның өске ады.

Хосталыышкын байырлалы (евр. песах, грек. пасха) – израильчилерниң өгбелериниң туттуругга турганы Египеттен адырлып үнгенин демдеглээн байырлал. Ол байырлал кээрге, иудейлер Бурганның айтыышкынын күүседип, анай азы хураган дөгергеш, ооң ханы-биле хаалгазын демдектээш, кежээки чемин чиир турганнар.

Христос (орус. помазанник, Мессия) – еврей база грек дылдан дорт очулдурарга, «Чагдырган» дээн ат. Бурунгу Израильге хаанны дүжүлгеге олуртурда, ыдыктаан оливка үзү-биле бажын чаар ёзулал турган. Иисусту Бурган дүжүлгеге «чаап олурткан», ынчангаш Ол Израильдиң манааны, Ооң кээрин медээчилерниң баш удур чугаалааны Мессия азы Христос болур.

Чагыг-керээ (орус. Завет) – Бурган биле кижилерниң аразында, хаан биле ооң албатыларының аразында керээ дег, ийи таланы хүлээндирип турар дугуржулга. Библияда элээн каш ындыг керээни тодарадып бижип турар, чижээлээрге, Ной азы Авраам дугайында чугааларда. Библияның бирги кезээн христианнар Бурганның израиль чон-биле Моисейни дамчыштыр чарган керээзи дээш «Эрги Чагыг-керээ» деп адап турар. А ийиги кезээн «Чаа Чагыг-керээ» деп адаар, чүге дээрге Иисус Христостуң өлүмү болгаш катап дирлиишкини бүгү улуска Бурган-биле чаа, Моисейниң хоойлузунга үндезилевээн керээ чарар арганы берип турар.

Чууза – хааннар болгаш өске-даа дээди дүжүметтер олуруп чоруур онзагай ыяш терге. Дайынчы тергеге дөмей-даа болза, дайын үезинде ажыглавас турган.

Шефела – Палестинада Иуданың аймаанга хамааржыр девискээр. Ол девискээр Чер ортузу далайның чоогунда оргулааш биле Иуданың дагларының аразынга турган. Шефела көдээ ажыл-агый чорударынга таарымчалыг чавыс тейлери-биле тодараттынар.

Шээрленири азы шээрлениишкин (орус. пост) – мөргүлдүң дээштиин күштелдирер дээш база аажок күштүг качыгдалды Бурганга көргүзер дээш, элээн үе дургузунда аъш-чем чиирин шеглээри.

Ыдыктыг ыр (грек. псалмос) – Бурганны алдаржыткан ырылар. Оларның иштики утказы алгыш-йөрээл база мөргүл хевирлиг болур. Ыдыктыг ырларның номунче 150 ыр кирген, оларның дыка хөйүн Давид хаан чогааткан бооп турар. Чаа Чагыг-керээниң чогаадыкчылары хөй-ле Ыдыктыг ырларны Христостуң бо делегейже чедип кээриниң дугайында өттүр билген медеглелдер кылдыр санап турганнар.

Элчин (грек. апостолос) – Бурганның мурнундан бүрүн эргелиг төлээ. Иисус Христоска бараан болуру-биле кыйгырткан кижи. Иисус Бодунуң эң баштайгы өөреникчилериниң аразындан он ийи кижиге ол атты берген. Сөөлзүредир өске-даа элчиннер тыптып келген, чижээлээрге, Матфий болгаш Павел.

Эрлик (евр. сатан, грек. диаболос, орус. дьявол) – «буруудадыкчы» азы «удурланыкчы» дээн уткалыг сөс. Бурганның удурланыкчызын, кижилерниң күткүкчүзүн, каржы буктарның эң кол баштыңчызын ынча деп адаар. Ооң чамдык өске аттары – веелзевул, бузуттуг.

Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Бо таблицаның медээлери амгы үедеги археологияның тывыштарын илередип турар. Ындыг-даа болза, эрте-бурунгу делегейге деңзиниң, узунунуң болгаш ишкириниң эге хемчеглери бүрүнү-биле чаңгыс аай турбаанын база тус черде хүлээп көрдүнгенинден болганчок-ла хамааржыр турганын бодап көөр херек. Ынчангаш шак бо амгы үениң дең үнелиг хемчеглерин чүгле чижеглээн кылдыр көрзе чогуур. Сөзүглелде ол эрте-бурунгу эге хемчеглерни бичежек куруг төгерик-биле демдеглээн (чижээ, °эфа).

ДЕҢЗИ

1. гера   550 мг
2. бека (= 10 гера)   5,5 г
3. шекел (= 2 бека)   11 г
4. мина (= 50 шекел)   550 г
5. талант (= 60 мина)   33 кг

УЗУНУ

1. карыш (= 11-12 илиг)   0,22 м
2. кыры (= 2 карыш)   0,45 м
3. стадий   185 м

КУРГАГ ТӨКТҮҮЧЕЛ ЧҮҮЛДҮҢ ИШКИРИ

1. гомор (= 1/10 эфа)   2,2 л
2. са (= 1/3 эфа)   7,3 л
3. эфа (= 3 са, 10 гомор)   22 л
4. хомер / кор (= 10 эфа)   220 л

СУУК ЧҮҮЛДҮҢ ИШКИРИ

1. лог   0,3 л
2. гин (= 12 лог)   3,5 л
3. бат (= 6 гин)   22 л
4. хомер / кор (= 10 бат)   220 л

Карталар

Карталар

1. Эрте-бурунгу Чөөн Чүк

2. Египет Болгаш Синай

3. Израиль Аймактарның Ээлел Черлери

4. Саул, Давид Болгаш Соломонга Чагырткан Черлер

5. Израиль Болгаш Иудея Күрүнелер

6. Иисус Христостуң Үезинде Рим Империя

7. Эрте-бурунгу Палестинаның Чер Кырының Тургузуу

8. Иисус Христостуң Үезинде Палестина

9. Иисус Христостуң Үезинде Иерусалим

10. Иисус Христостуң Үезинде Иерусалимде Бурганның Өргээзи

11. Павел Элчинниң Бирги Аян-чоруу

12. Павел Злчинниң Ийиги Аян-чоруу

13. Павел Элчинниң Үшкү Аян-чоруу

14. Павел Элчинниң Дөрткү Аян-чоруу

ЭРТЕ-БУРУНГУ ЧӨӨН ЧҮК

ЕГИПЕТ БОЛГАШ СИНАЙ

ИЗРАИЛЬ АЙМАКТАРНЫҢ ЭЭЛЕЛ ЧЕРЛЕРИ

САУЛ, ДАВИД БОЛГАШ СОЛОМОНГА ЧАГЫРТКАН ЧЕРЛЕР

ИЗРАИЛЬ БОЛГАШ ИУДЕЯ КҮРҮНЕЛЕР

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ РИМ ИМПЕРИЯ

ЭРТЕ-БУРУНГУ ПАЛЕСТИНАНЫҢ ЧЕР КЫРЫНЫҢ ТУРГУЗУУ

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ПАЛЕСТИНА

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМ

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМДЕ БУРГАННЫҢ ӨРГЭЭЗИ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ БИРГИ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЗЛЧИННИҢ ИЙИГИ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ҮШКҮ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ДӨРТКҮ АЯН-ЧОРУУ

Table of Contents

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия

1 Хааннар

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31

Тайылбырлыг Словарь

- Авраам
- Авырал
- Ажыдыышкын
- Акталаткан кижи
- Аллилуйя
- Аминь
- Амыр-дыш хүнү
- Аптара, ыдыктыг аптара
- Арыг, арыг эвес
- Асия
- Ашера
- Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы
- Баштыңнар
- Белдир-ыяш
- Болбаазыраңгай
- Бурган
- Буянныг Медээ
- Ваал
- Веелзевул
- Галилея хөлү
- Давид
- Дайынчы терге
- Дүрзү-бурган
- Дээди иудей Чөвүлел
- Дээрги-Чаяакчы
- Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи
- Иордан хем
- Кижи амытан Оглу
- Кул-кадай
- Кыртыжап демдектээри
- Левиттер
- Медээчи, Бурганның медээчизи
- Моав
- Моисей
- Мөргүл, мөргүүрү
- Негев
- Ном-хоойлу тайылбырлакчызы
- Он-хоорай
- Өргүл
- Өргүл салыр бедигээш
- Өргээ, Бурганның өргээзи
- Өске чоннар улузу
- Понтий Пилат
- Прозелит
- Рефа улус
- Саддукейлер
- Самария чурттуглар азы самарийжилер
- Синагога
- Синай даг
- Сион
- Соломон
- Сугга суктурары
- Сүлде, Ыдыктыг Сүлде
- Тамы
- Угаадыглыг чугаа
- Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын
- Үе
- Фарисейлер
- Хаарган далганнар байырлалы
- Ханаан
- Херувим
- Хоойлу, ыдыктыг хоойлу
- Хорив
- Хосталыышкын байырлалы
- Христос
- Чагыг-керээ
- Чууза
- Шефела
- Шээрленири азы шээрлениишкин
- Ыдыктыг ыр
- Элчин
- Эрлик

Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Карталар

- ЭРТЕ-БУРУНГУ ЧӨӨН ЧҮК
- ЕГИПЕТ БОЛГАШ СИНАЙ
- ИЗРАИЛЬ АЙМАКТАРНЫҢ ЭЭЛЕЛ ЧЕРЛЕРИ

- САУЛ, ДАВИД БОЛГАШ СОЛОМОНГА ЧАГЫРТКАН ЧЕРЛЕР

- ИЗРАИЛЬ БОЛГАШ ИУДЕЯ КҮРҮНЕЛЕР

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ РИМ ИМПЕРИЯ

- ЭРТЕ-БУРУНГУ ПАЛЕСТИНАНЫҢ ЧЕР КЫРЫНЫҢ ТУРГУЗУУ

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ПАЛЕСТИНА

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМ

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМДЕ БУРГАННЫҢ ӨРГЭЭЗИ

- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ БИРГИ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЗЛЧИННИҢ ИЙИГИ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ҮШКҮ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ДӨРТКҮ АЯН-ЧОРУУ